Manuel Cortesen hirumilako zerrenda (1977).

Manuel Cortesen hirumilako zerrenda (1977). Juan Mari Feliuren bi opuskuluen artean eta haiekiko guztiz independienteak izanik, 1977 urtean, hirimilako zerrenda berria kaleratzen da. Bere egilea Manuel Cortés (Manel) izan zen eta Lleidako Centre Excursionista 1977ko azaroaren aldizkarian agertzen da, "Els tres mil del Pirineu" bere izenburua izanik. Cortesek espresuki izena dituzten tontor guztiak ("cims principals i també els de segona fila") aipatzen ditu bere zerrendan. Hementxe da lehenengo eta berehalako hizpidea baliotasun emateko hirumilako bati. Egia da izena ez duena ez dela existitzen, ez da agertzen bibliografian ezta kartografian ere. Tontorrak geografiko unitate edo mendigunetik biltzen ditu, hamaika alde lortuz. Gero, Buysek hauek hartuko ditu. Manel beraren iritzia da bere zerrenda ez zela oinarririk ondorengo Feliu Izarden zerrenda eta ofizialtzat emango zuela Lleidako Centre Excursionistak. Gaur egun Manelek bere lana ukatzen du hirumilako gaiaren norabideak hartu duen ikusita. Gogoan har daiteke hirumilako lehengo zerrenda katalan mendikatea bere osotasunean hartuz.

Bere zerrenda egitean Manuel Cortes garai hartako kartografian oinarritzen da, Batez ere Alpinako argitaletxera eta IGN espiniar eta frantziren mapa topografikoak ere erabiltzen ditu. Halaber, Gida Ollivieren izen batzunk ateratzen ditu baina Kartografia ofizial frantziar kontsultatu gabe.

Cortesek 122 tontorrak zenbatzen ditu. Nahiz eta tontor berriak agertzen diren. Erabilitako irizpide dela eta esan daiteke poliki mapetan edo antzineko kontaketan izkutatuko izen berriak agertzen direla.

Jarraian Manuel Cortesen zerrenda osoa jartzen da, ohar batzuekin batera gauza batzuk argitzeko.

REGIO DE PIEDRAFITA-PANTICOSA
				m.
1		Frondella Occid.		3000
2		Frondella Central		3064
3		Frondella Oriental		3069
4		Balaitous		3146
5		Agulla Anònima		3024		(1)
6		Gran Facha		3006
7		P. Infierno Occid.		3076
8		P. Infierno Central		3091
9		P. Infierno Orient.		3006
10		P. de los Arnales		3001
11		Pondiellos		3060		(2)
12		Argualas (Arollas)		3045		(3)
13		Algas		3030
REGIO DE VIGNEMALE
				m.
14		P.Tapou		3143
15		Montferrat		3220
16		P. Central		3235
17		Cerbillonar		3222
18		Clot d'Era Hount		3285
19		Pique Longue		3298
20		Pitón Carré		3198
21		Pointe Chausenque		3205
22		Petit Vignemale		3032
REGIO D'ORDESA-GAVARNIE
				m.
23		Gabieto		3034
24		Taillon		3144
25		El Casco		3006
26		La Torre		3012
27		Espalda de Marboré		3077
28		P. Occ. de la Cascada		3099
29		P. Central de la Cascada		3165
30		P. Oriental de la Cascada		3165
31		P. de Marboré		3253
32		Cilindro de Marboré		3328
33		Monte Perdido		3352
34		Soum de Ramond		3254
35		Punta de las Olas		3002
36		Petit Astazou		3024
37		Gran Astazou		3080
REGIO DE TROUMOUSE-BARROSA
				m.
38		Robiçera (Louseras)		3007
39		La Munia		3134
40		Petit Munia		3096
41		Serra Morena		3090
42		P. de Troumouse		3085
43		P.Heid		3022
REGIO DE CAMPBIEIL-LONG
				m.
44		P. Long		3194
45		P. Badet		3162
46		P. de Campbieil		3175
47		P. Estargne		3006
48		P. Tourrat		3030		(4)
49		P. Maubic		3069
50		P. de Néouvielle		3092
51		Turon de Néouvielle		3031
52		Trois Conseillers		3042
53		Pointe Ramoung		3010
REGIO CINQUETA DE LA PEZ
				m.
54		Batoua (Culfreda)		3035
55		Lustou		3026
56		P. de l'Abeillé		3036
57		Punta Ledormeur		3120
58		Gran Bachimala		3166
59		Punta del Sabre		3143
MASSIS DE POSETS-ERISTE
				m.
60		Tucón Royo (Pavots)		3121
61		Las Espadas		3332
62		Posets (Lardana)		3375
63		Los Gemelos		3125		(5)
64		Bardamina Occid.		3110
65		Bardamina Oriental		3079
66		P. Eriste S.		3045
67		P. Eriste Central		3053
68		P. Eriste N.		3025
69		Turets (Forqueta)		3007
REGIO D'ESTOS-ESPINGO-LYS
				m.
70		Clarabide Occid.		3021
71		Clarabide Oriental		3028
72		P. de Gias		3011
73		Pouchergues		3006		(6)
74		Pointe Camboué		3043		(7)
75		Pointe Saint-Saud		3079		(8)
76		Pointe Lourde-Rocheblave		3107
77		Gourgs Blancs		3131
78		P. d'Oô (Arlaud)		3074
79		P. Gourdon		3034
80		Spijeoles		3065
81		Cap dera Baquo		3106
82		Gran Pic Seilh dera Baquo		3114
83		P. del Portilló d'Oô		3044
84		Perdiguero		3221
85		P. Royo de Literola		3143
86		P. Quairat		3034
87		P. de Lézat		3090
88		Crabioulés Occid.		3115
89		Crabioulés Oriental		3119
90		Malpás		3109
91		P. del Bom		3004
REGIO LA MALADETA-VALLHIVERNA
				m.
92		P. d'Alba		3118
93		Dent d'Alba		3136
94		P. Le Bondidier		3150
95		Aragüells		3037
96		Piedras Albas		3000		(9)
97		Maladeta, 1.er Occid.		3195
98		Maladeta, 2.o Occid.		3220
99		Maladeta, 3.er Occid.		3252
100		Maladeta Oriental		3308
101		Punta Astorg		3354
102		P. Maldito		3350
103		P. de Enmedio		3345
104		P. de Coronas		3310
105		Aneto		3404
106		Espatlla d'Aneto		3350
107		Tempestats		3290
108		Margalida		3241
109		P. de Rusell		3205
110		Tuc de Mulleres		3010
111		P.de Vallhiverna		3067
112		Las Culebras		3062
REGIO DE CALDES
				m.
113		Biseverri N.		3014		(10)
114		Besiverri Central		3003
115		Besiverri S.		3030
116		Comaloforno		3033
117		Punta Passet		3002
118		Punta Alta		3014
119		Pala Alta del Serrader		3001		(11)
MASSIS DE SOTLLO-ESTATS
				m.
120		P. de Sotllo		3073
121		Pica d'Estats		3143
122		Montcalm		3080

(1) Gaur egun Cadier Orratza da Alpinako aintzinako kartografian Pico Anonimo agertzen da.

(2) Garmo Negro da. Pndiellos izena ematen du Russell eta Wallonetik datorkigula, izan ere, tontor horri Pundillos izendatu zioten. Kartografia espaniar ofizialak Pondellos izena Arnales tontorretan ipintzen du 1936ko Sallent 145. orrialdean.

(3)Arollas edo Arualas izena Frantzian erabiltzen da Garmo Negro izendatzeko. 1963ko 2.argitalpeko Sallent orrialdean Pico Argualasi Arualas esaten zaio.

(4) Bugarret da. Frantziako kartografia osoan halakoa agertzen da. Manuel Cortesi galdetu zitzaion zergatia, esaten du, gogoratzen ez zuen mapa batetik hartu zuela edo berak asmatu zuela Torrat lakua gainean izateagatik. Guk behintzat ez dugu erreferentziarik aurkitu non Bugarret mendia Tourrat izendatu zuen.

(5) Dirudi Alpina argiteletxeko lehenengo argitalpenetatik dator izena hori, non 3125 kota Los Gemelos izenarekin agertzen den, 3160 kota ez da agertzen. Ondorengo edizioetan biak agertzen dira, baina Los Gemelos izena 3160. muturrera eraman da.

(6) (7) (8) Pouchergues gaur egungo Saint Saud tontorra da. Hiru kota hauek bere izenekin batera 1953ko Armegaud-Comet gidatik atera omen ziren "Pyrénées IV. Guide de la Region d'Aure et de Luchon" non izen hauek agertzen dira. Hobeto ulertzeko nondik datoz Gorgs Blancen izena kontsultatu hurrengo artikulua "Histoire d'une montagne, les Gourgs-Blancs", F.Termenón eta R.Aymardek idatzi zuten 2010ko urtarilaren Pyrénées 241 zenbakidunean.

(9) Piedras Albas tontorra Araguellsen auzokidea, urte luzean zehar hirumilakoa kartografian kontuan hartu zen, bere altuera 3000 metro izanik. Leon-Mauryren mapa-krokisean 3010m eta Pico 3 izenarekin agertzen da. 1945ko Les Monts Maudits" . Eta 1958ko lehenengo argitalpen Alpinako mapan "Alto valle del Ésera I - La Maladeta" 3000 metroko altuera agertzen da. Gaur egungo altuera 2993 metrokoa da.

(10) Biseverri (sic) inprimatzearen akatsa dirudi.

(11) CEC-eko Agustin Jolis eta Mª Antonia Simoren Pallars-Aran gidan Pala Alta del Serraderek 3001 metro ditu. Gaur egungoa 2983 metrokoa da.

FTer (Fidelek itzuli du)

Adenda, 2026ko apirilaren 3.

Manuel Cortesen semeak data honetan jakinarazten digu bere aita 2020ko azaroaren 6an hil zela. Goian Bego.

Juan Mari Feliúren Hirumilako zerrendak (1976 eta 1978koak).

Juan Mari Feliú Dordek, Feliutarra anai-arreben sagakoa da (lau anaia nafar mendizaleak Marcos Feliú burua izanik), 1976an 110 tontorrekin hirumilako zerrenda argitaratu zuen . 1978an bigarren argitalpenean bost tontor gehiago gehitu zuen.

Zerrenda hauetako interesgarriena da lehendabizikoz Pirinioetako mendilerroa bere osotasunean kontuan hartzen dela, bereizketak egin gabe ez herrialdeagaitik ezta eskualdekoagatik ere. Hizpide bakarra da 3000 metrotik gora izatea.

Orain dela urte batzuk Juan Mariarekin harremanetan jarri nintzen; horregatik zuzeneko ezagutu nituen xehetasunak bere zerrendak egin zitzan eta zeintzuk izan ziren bere asmoa argitaratzean. Gauza polita izan zen Juan Marik bigarren argitalpenaren alea eman zidanean. Horrek "pirineos: los 115 "tres miles" de la cordillera" izenburua zuen eta 1978ko azaroan Club Deportivo Navarrak argitaratu zuen Iruñan.

70. hamarkadaren hasieratik, Juan Marik, garai hartan Donibane Lohitzunen bizi zen "Kulixka" goitizenez 1974ko urtariletik 1977ko otsailera arte, astean behin orrialde bateko idazkera bat argitaratuzuen Diario de Navarran, idazki horretan "hirumailakoei" zeritzon atala ere agertzen zen "Cumbres pirenaicas" izenburupean. Zerbait historiari buruzkoa, ibilbideak, mapen krokisak eta marrazkiak komentatzen ziren.

Era berean, Euskal-Nafar Mendi Erakundearen Pyrenaica aldizkarian (1975ko hirugarren alean) Juan Mariren artikulu ere azalten da "El Pirineo a debate" izenburuarekin. Horretan bere ikuspuntu argia agertzen da, beraien ustez etorkizunean Pirinioetako eztabaidek( bai kiroletakoak, ingurumekoak, garapenarekoak...) mendilerroa bere osotasunean hartu behar dute, eremu mugatuak ahaztuz.Gaur egun hau agerikoa iruditzen zaigu, baina orain dela gutxi arte hau azpimarratu behar zen. Frantzian bizi zenez, Juan Marik Pirinioetako inguruen sentsibilitate guztiak hauteman zitzakeen, eta bere meritoa izan zen, frankismoaren bukaeran Pirinioetako eremuan nola alda zitekeen mendiarekiko gizaki erlazioaz jabetu zen. Hortik aurrera argitaratu diren"hirumilako" zerrenda guztiek mendilerro osoa izango dute, guztiz ezberdina aurrekoan argitaratutakoak herrialde edo eskualde batera mugatzen zirela.

Euskal-Herriko eremuan ideia berari eusten dio, 1974ko urtean opuskulo bat argitaratzen du non euskal mendiak bateratzen duen Ehundunen Anaidia katalogoaren oinarrituta.

Donibane Lohitzuneko inprimategi batean egiten zuen lan eta 1976ko urtean aprobetxatzen du bere zerrendaren lehenengo argitalpena 115 tontorrekin kaleratzeko. Lehenengo zerrendarekin konparatuz aldeak hurrengoak izango dira: Pico del Infiernoko ekialde eta mendebaldeko tontorra. Frondellas Erdiko tontorra, Costerillou Dorrea, Usselgo Orratza.

1978ko zerrenda osoa errepikatzen dugu hemen. Hiru sektore sailkatuta dago: Mendebaldekoa, Erdikoa eta Ekialdekoa eta tontor eta altuerak ezezik tontorrari dagokion mendigunea, herri gertuena, lehenengo igoerako data eta egilea ere agertzen dira.Orrialde bakoitzeari aholku moral edo mendikoa eransten zaio.Lehenengo igoerak, liburuxka agertzen den bezala gaineratzen dugu, akats ugariak direla eta informazioa hau kontu handiz hartu behar da.

1978an Club Deportivo Navarrak argitaratu zuen Juan Mari Feliúren Liburuxkaren azala

(A) SECTOR OCCIDENTAL
Nº	CUMBRE	ALTITUD	PRIMERA
1	BALAITUS	3145m	8-8-1825. Peytier y Hossard
2	COESTERILLOU Tour	3049m	18-8-1913. Edouard y George Cadier
3	AIGUILLE D'USSEL	3023m	7-1908. Ussel, Castagné y Soubie
4	CADIER Aguja o P.Anónimo	3022m	30-8-1911. Hnos. Cadier
5	FRONDIELLA ORIENTAL	3068m
6	FRONDIELLA CENTRAL	3033m
7	GRAN FACHA	3006m
8	INFIERNO P.CENTRAL	3090m
9	INFIERNO P.OCCIDENTAL	3074m
10	INFIERNO P.ORIENTAL	3076m
11	ARGUALAS	3046m	1790. Heredia y Junker
12	ARNALES	3005m
13	GARMO NEGRO	3070m
14	PIQUE LONGUE	3289m	7-8-1938. Miss Lyster,Cazeaux y Cartes
15	CERBILLONA	3247m
16	MONFERRAT	3220m
17	PITON CARRE	3198m
18	POINTE CHAUSENQUE	3205m	30-6-1822. Chausenque y Latapie
19	CLOT DE LA HUNT	3274m
20	TAPOU	3148m	1833. Russell
21	PETIT VIGNEMALE	3082m	1798. La Beaumelle
(B) SECTOR CENTRAL
Nº	CUMBRE	ALTITUD	PRIMERA
22	GABIETO	3032m
23	GABIETO SUR	3024m
24	TAILLON	3146m	1792. Heredia
25	CASCO MARBORE	3005m
26	TORRE MARBORE	3018m
27	P.OCC. DE LA CASCADA	3085m
28	PICO CENTRAL	3146m	1888. Brulle
29	PICO ORIET. DE LA CASC.	3157m
30	ESPALDA MARBORE	3069m
31	MARBORE	3253m
32	CILINDRO	3327m	1863. Russell
33	ASTAZU GRAND	3083m	22-7-1870. Russell y C.Passet
34	ASTAZU PETIT	3024m
35	MONTE PERDIDO	3353m	6-6-1802. Rondo, Laurens, Ramond y un aragonés
36	SOUM DE RAMOND	3130m	1877.Russell y compañeros
37	TUCA	3018m
38	PIC LONG	3069m	1864. Duque de Nemours
39	NEOUVIELLE	3092m	1847. Chausenque y Teintu
40	TROIS CONSEILLERS	3056m
41	BADET	3161m
42	CAMPBIELL	3175m
43	BUGARRET	3006m
44	RAMOUNG	3010m
45	LENTILLE	3156m
46	TOUR NEOUVIELLE	3042m
47	ESTERAGNE	3005m
48	LA MUNIA	3134m
49	LAUSERAS	3007m
50	TROUMOUSE	3085m
51	HEID	3022m
52	LA MUNIA PETIT	3096m
53	SIERRA MORENA	3058m
54	SCHRADER	3177m	19-7-1878. Schrader y H.Passet
55	LEDORMEUR	3120m
56	PUNTA SABRE	3145m
57	ABEILLE	3036m
58	PETIT BACHIMALA	3060m
59	CULFREDA	3034m	1848. Capitán Langot
60	LUSTOU	3025m	29-7-1884.Brulle y C.Passet
61	BAGUEÑOLA	3035m.	19-7-1878. Russell y F.Barrau
62	TOURETS	3014m	12-8-1905. Le Bondidier y Sansuc
63	BERALDI	3005m	13-8-1905. Le Bondidier y Sansuc
64	ESPADAS	3332m	10-8-1905. Le Bondidier, Cansuc, Camboué
65	POSETS	3375m	6-8-1856. Halket, Rendonnet y Barrau
66	DIENTE LLARDANA	3085m	22-7-1913. Brulle
67	PAVOTS	3122m	22-7-1885. Russell y P.Barrau
68	BARDAMINA	3079m	7-7-1914. Brulle, Castagné y M.D'Estrux
69	TUCA LLARDANETA	3311m
70	GIAS	3011m
71	CAMBOUE	3043m
72	CLARABIDE	3028m
73	GOURGS-BLANCS	3128m	1864. Bacillac y Passet
74	SAINT-SAUD	3003m
75	ARLAUD	3065m	1872. Russell y C.Passet
76	GOURDON	3034m
77	SPIJEOLES	3066m	1-8-1880. Russell y J.Brunet
78	BELLOC	3008m
79	SEHIL DE LA BAQUO	3109m	9-1858. Russell, Strafield y F.B.
80	PORTILLON	3044m	31-7-1894. Brulle y C.Passet
81	LITEROLA	3132m	1-8-1868. Russell y J.Haurillon
82	ROYO	3120m	1-8-1863. Russell y J.Haurillon
83	QUAYRAT	3060m	1879. H.Reboul y ayudantes
84	LEZAT	3102m	1852. Lezat y compañeros
85	PERDIGUERO	3222m	1817. Parrot
86	CABRIOULES	3109m	1852. Lezat y compañeros
87	MAUPAS	3110m	1825. Peytier y Hossard
88	BOUM	3006m	9-1858. Lezat y Dr.Laubron
89	ALBA	3100m	7-1868. Russell y J.Haurillon
90	DIENTE DE ALBA	3114m	31-8-1882. Russell y Courrège
91	MALADETA OR.	3308m	29-9-1877. Russell y C.Passet
92	MALADETA OC.	3178m	25-8-1877. Parrot y P.Barrau
93	MALDITO	3350m	3-8-1905. Le Bondidier,Sansuc,Camboué y Luquet
94	PUNTA ASTORG	3354m	9-7-1901. D'Astorg,Brulle,C.Passet y B.Salles
95	MEDIO	3345m	9-1858. Lezat
96	CORONAS	3310m	1864. Russell y un porteador
97	ANETO	3404m	10-7-1842. Franqueville y Tchihatcheff
98	RUSSELL	3100m	1865. Russell y Packe
99	MARGALIDA	3258m	29-7-1905. Le Bondidier y Sansuc
100	ESPALDA DE ANETO	3340m	Los cinco hermanos Cadier
101	TEMPESTADES	3310m	21-8-1877. Russell y C.Passet
102	ARAGÜELLES	3037m	10-8-1880. Russell y F.Barrau
103	LLOSAS Agujas de	3004m	24-7-1920. Arlaud y Sabadie
104	LE BONDIDIER	3150m	24-8-1921. Arlaud,D'Espouy y Alba
105	VALLIVIERNA	3067m	1864. Barrau,Packe y Barnes
106	MULIERES	3010m	5-8-1879. Barrau,Russell y Caurrège
(C) SECTOR ORIENTAL
Nº	CUMBRE	ALTITUD	PRIMERA
107	PUNTA ALTA	3014m	15-8-1880. Schrader y Passet
108	PALA ALTA	3001m
109	BIZIBERRI NORTE	3014m	7-8-1889. Sansuc,Spont y Barck
110	BIZIBERRI SUR	3030m	25-8-1866. Packe y Deshwood
111	COMOLO FORNO	3030m	25-7-1882. Brulle,Bacillac y Passet
112	P.CELESTIN PASSET	3002m	25-7-1882. Brulle,Bacillac y Passet
113	PICA ESTATS	3143m	1883. Gourdon y Courrège
114	SOTLLO	3073m
115	MONTCALM	3074m	1827. Corabeuf y Testu

Argibide modua:

37. zenbakia Tuca Punta de las Olas da.
46. zenbakia Tour Neouville esan nahi du Turon de Neouville.
49. zenbakia Lauseras Robiñera da.
59. zenbakia Culfreda Batouaren izen espainiarra da.
61. zenbakia. Bagueñola Gran Pico de Eristeren izen bat da.
62. zenbakia Tourets Pico de la Forquetaren izen frantsesa da.
108. zenbakia Pala Alta Serraderko Pala Alta da. Hau Agustin Jolisen eta Mª Antonia Simoren Aran Pallars gida agertzen da 3001 metrorekin. Gaurko altuera 2983 metrokoa da.

FTer (Fidelek itzuli du)

Hirumilako Mamuak: Monte Perdidoko Hatz-Koskorra.

Monte Perdido eta Marboreko Zilindroren artean ertz bat kokatzen da non kareharri geruza ia bertikalak diren. Zilindroren ekialdeko isurialdeak argi eta garbi tolestadura ikaragarri hori erakusten du. Ertza zeharkatzen duten geruzek era ezberdinako higadura nozitu dute eta batzuek Monte Perdidoko Hatza sortu dute. Hatza eta Zilindroren artean geruza batzuk altuak mantendu dira bi txiki gorune sortuz.Hauek eta Monte Perdidoko Hatzaren artean 14 metroko arraila aurkitzen da. Hau primeran ikusten da Zilindroko HM Pitoitik eta dirudi geruza batzuek milorri pastela osatu dutela.Badago erlaitz, geruza bat jarraitzen duena, hegoaldetik Zilindroko lepoa eta Hatza eta Hatz-koskorren arteko arroila lotzen duena luzera osoa jarraituz.

Monte Perdidoko Hatza eta Hatz-koskorra Zilindroko HM Pitoitik Ikusita . (Argazkilaria: Martín Garmendia)

Marboreko Zilindro eta Monte Perdidoren arteko lehenengo ibilbideek historia bitxia dute.Kontaketa Alain Bournetonen liburu berrian "Gavarnie. Histoire d'un grand site". Editions Le pass d'oisseau, Toulouse, 2010 irakur daiteke.

Gavarnien garai hartako arazo bat Monte Perdidora iristeko ibilbidea laburtzea zen, gehiago eskatutakoa baitzen. Hala da, herritik bi ibilde erabiltzen ziren, Rolandoren Arroiletik eta Marboretako hegoalde isurialdetik Gorizeko bordetan gaua pasatuz edo Tucarroyako Arroiletik, Zilindroko lepora igo, eta hortik Espupideratik tontorrera iritsi. Normala zen bi ibilbide elkartzea, Tucarroyatik igo eta Rolando Arroiletik jaitsi.

Mapa aztertuta, ibilbiderik zuzenenak Les Rocher Blancs-etik pasatzera behartzen du. Dirudi igoera honen aurkitzailea Laurent Passet izan zela; izan ere, honek lehenego aldiz igoera hori egitekoRusselli eskaini zion, Beraldiaren arabera. Egia da zalantzak daudela noiz egin zen lehenego aldiz igoera hori, baina data zehatza 1858ko irailaren 13 izango zen, Hôtel des Voyagers-en erregistroan agertzen baita.

Laburbilduz, Gavarnietik Astazouko lepora zuzen-zuzen, hortik Zilindroko lepora glaziarretik eta ertzetik jarraitu ziren, nahitaez Hatz-Koskorretik pasatu behar zuten, Hatz -Koskor eta Hatzaren arteko arroilera jaitsi eta azken hori iparraldeko erlaitzetik ekidin, gero tontorrera jarraitu zuten Escupiderako goiko aldetik.

Baina, garai hartan ez zen harritzekoa, Laurent Passetek hiru aldi desberdinetan esan zituen lehenengo aldiz igoera hori lortu zuela, bere liburuan Bournetonek aipatzen duenaren arabera.

1861ko argitaratuko liburu batean Armengaud delakoak igoera hori aipatzen du "Escapades d'un homme sérieux", E. Dentu, París. Hainbat xehetasun ematen du bere igoera ontzat emateko eta baliteke Russellena baino lehenago izatea.hemen dago bere kontakuzunaren zatia non deskribatzen duen ertzea Zilindro lepotik gora: "Zilindro eta Monte Perdidoren artean izugarrizko ertza dago matxete erraldoiaren itxuraz, edo hobeto, zaldi itzelaren lepoa, zurda ikaragarri tente jarrita. Lehenengo mendiaren aldetik, malda oso leuna da, eta beldurrik gabe ibili daiteke. Baina laister hatz zorrotz batzuen aurrera topo egiten da, horietan ibili, gora egin eta arrastatu behar da tentu handiz, bestela oreka galdu daiteke eta Espainaren aldera erori. Gure oinarrietan, iparraldetik, behin betirako elur geruzak agertzen dira, laister izotz aldapetan eraldatzen direla Pirinioetako ederrena izanik [...] hiru dezimetro zabaleko erlaitz batekin topo egin genuen. ¡Lasaitasuna¡ jarraitu behar baita eta eskua ez du aurkitzen non heldu. Gure inguruan amildegiak daude eta ez dugu horietan begirada finkatu behar betigo hilgarria baita [...]"

Eta liburuxka bitxian izenburukoa "Le Marboré et le Mont Perdu - Juillet 1861". Fournier jaunak, Bordeleko notarioa, halako "lehenengoa" baten kontakizuna egiten du. "Uztailaren 25, goizeko hiruretan ,Laurent Passet eta Fortanérekin batera, Gavrnieko aterpea atzera uzten nuen...".

Dena dela, kota hau ez da Buyseren gainontzeko kota zerrenda ere agertzen, ezta Angulok aipatu ere, ezta Alejosek, ezta Capdevilak. Egia da ez dela oso begi-bistakoa, ia leku guztietatik ertza jarraia dela Monte Perdidoko Hatza tontorrean gorenera iritsi arte.

2011ko apirilaren 13a, Martin Garmendiak ertza ikertu zuen, Zilindroko ekialdeko isurialdearen orratz batzuekin batera,Hatz-Koskorren lortutako altuera 3176,1 metrokoa izan zen eta Hatzatik banatzen duen arroilan 3160,9 metrokoa izan zen. Hortaz 15,2 metroko goragunea ematen du. Kota honen altuera Servicio de Información Territorial de Aragón (SITAR)-en kartografia agertzen da 3174,05 metrokoa izanik. Halaber, 3174 kota 2006ko mapa Topografiko Nacional 25 k146-IV Monte Perdidoko orrialdean, 2.argitalpea,agertzen da.

Hatz-Koskor izena bururatu zitzaigun bere itxuragatik eta Hatzen hurbiltasunatik.

Monte Perdido eta Zilindro lepoaren arteko ertza,Zilindro ekialdeko isurialdetik ikusita. (Argazkilaria: Martín Garmendia)

Datu teknikoak:

Hatz-Koskor Arroil-Hatz ......... 31T x:256842 y:4729687 z:3160,9m
Monte Perdido Hatz-Koskor.... 31T x:256811 y:4729751 z:3176,1m

Hurrengo estekan kontsulta dezakezue ekintza hori:
Nudillo del Monte Perdido.

FTer (Fidelek itzuli du)

Salvador Moralesen hirumilako zerrenda (1973)

Salvador Moralesek, tradizio aragoiar jarraituz,, lurralde honetako hirumilakoei mugatzen  die bere zerrenda. 1932 urtetik Lorenzo Almarza bultzatzen saiatu zen hirumilako bildumazaletasun hasi berriak oraindik ez du Mendikatea bere osotasunean kontuan hartzen. Salvadorrek esaten du bere zerrenda lekuan bertari buruzko esperientzian oinarrituta dagoela. Montañeros de Aragongo kide beteranoen arteko Alberto Martinez Enbidek egindako ikerketen arabera Morales aurre Pirinioko tontorretara joaten zen mendilerroko goi mailako tontorretara baino. Kasu batzutan ikus daiteke 1946 urtean argitaratzen hasi ziren Alpina argitaletxeko mapak erabiltzen dituela. Alpina argitaletxeko lehenengo mapek hirumilako aldea kontuan zutena Maladeta-Anetokoa zen, 1958ko argitalpena. Zerrendan akats toponimiko batzuk edo izen frantsesen ulermenez agertzen dira baita altitude ere

1973 urtean 22 zenbakidun Aragoiko Mendizaleen Aldizkarian argitaratu zen zerrenda. Elkarte honetako bazkidea zen Morales eta artikuluak : 92 "tres miles" aragoneses izan zuen izenburu. Lehenengo aldiz da aipatutako tontorrak mendebaldetik-ekialdera mendigune edo haran sekuentzia eta  ezkerretik eskubira idazkera- irakurmenaren araberako erabilera elkartzen dira lurraldeko irudikapen kartografikoan

Jarraian Salvador Moralesen zerrenda zorrotzki errepikatzen dugu. Nota batzuen bitartez atentzio geihago ematen duena.

PIEDRAFITA
Moros (Balaitus)		3150m		(1)
Frondella		3006m
Faja (Gran Fache)		3013m
Infierno Occidental		3076m
Infierno Central		3090m
Infierno Oriental		3065m
PANTICOSA
Argualas		3041m
La Bandera		3021m		(2)
Garmo Negro		3051m
Arnales		3006m
VIGNEMALE
Vignemal (Long Pic)		3303m		(3)
Clot de Hount		3298m
Cerbillona		3247m
Central		3235m
Montferrat		3220m
Tapou		3148m
ORDESA-PINETA
Gabietou		3031m
Taillón		3141m
Casco		3006m
Torre de Marboré		3012m
Espalda de Marboré		3077m
Cascada Occidental		3099m
Cascada Central		3029m
Cascada Oriental		3088m
Marboré		3253m
Astazu		3080m
Pequeño Astazu		3024m
Cilindro		3328m
Monte Perdido		3355m
Soum de Ramond		3254m
BARROSA
Trumouse		3086m
Sierra Morena		3090m
Munia		3134m
Robiñera		3006m
BALINA
Batoa		3035m
Ledormeur		3120m
Batchimale		3029m		(4)
Bachimala		3177m
Punta Sable		3143m
POSETS
Gemelo Norte		3125m
Gemelo Sur		3160m		(5)
Posets (Llardana)		3375m
Espadas (Lardaneta)		3332m
Tucón Royo		3121m
Tucón de la Canal		3085m		(6)
Forqueta (Turets)		3007m
Bardamina		3079m
Eristes o Bagüeñolas
Norte (Beraldi)		3025m
Central (Eriste)		3053m
Sur		3045m
ESTÓS
Claravide		3028m
Gias		3011m
Rochneblave		3104m
Gorgas Blancas		3129m
Oô (Arlaud)		3065m
Seil de la Baquo		3114m
Cap de la Baquo		3106m
Pico Portillón de Oö		3050m
Perdiguero		3221m
Hito del Perdiguero		3170m
Royo		3136m
Literola		3132m
Gabrioules Occidental		3106m
Gabrioules Oriental		3116m
Aguja		3025m		(7)
Maupas		3109m
Boum		3004m
BENASQUE
Alba		3118m
Diente de Alba		3136m
Maladeta Occ. pico 3º		3195m
Maladeta Occ. pico 2º		3220m
Maladeta Occ. pico 1º		3308m		(8)
Maladeta Oriental		3308m
Maldito		3350m
Astorg		3354m
Medio		3345m
Coronas		3310m
Aneto		3404m
Espalda del Aneto		3350m
Aragüelles		3037m
Bondidier		3000m
Piedras Albas		3000m		(9)
Gregüeña		3002m
Valliberna Occidental		3062m
Valliberna Oriental		3067m
Aguja Frankeville		3066m
Aguja Tchinchef		3048m
Aguja Argarot		3030m
Tempestades		3290m
Margalida		3241m
Mulleres		3010m

(1) Salvador Moralesek Moros izena erabiltzen du Balaitusi deitzeko. Izen hori soilik mugako hegoaldean erabiltzen da.Alberto Martiz Embiden ikerketen arabera Palas Tontor hauzokidetik dator, aintzina Frantzian Castet deus Mourrous esaten zitzaion. Dirudi Lucas Mallada ingeniarik izen hori hartu zuela bere liburuan "Memorias de la Comisión del Mapa Geológico de España" (1878). Harrezkero, 1911an Tena haranari buruzko Juli Soler i Santalóren testu batean agertzen da. Alpinako maparen Panticosa orrialdearen lehenengo argitalpenan, non ere agertzen den Moros Tontor, Moralesena baina berantiaragoa da 1979 urtekoa baita. 2000 urteko Mapa Topográfico Nacional 25k 145. II Sallent de Gállego orrialdeko lehenengo argitalpean Moros izen-leku toponimia ofizialean lehendabiziz agertzen da. Marta Iturraldear liburuan "Mitología del Balaitús" Barrabes  argitaletxea, Zaragoza 2005 43-50 orrialdetan toponimoaren ikasketa sakona egiten da.

(2)Algas Tontor esan nahi du. 1936 eta 1963 urteko Mapa Topográfico Nacional 50k Sallent de Gállegoko orrialdean lehenengo eta bigarren argitalpean hurrenez hurren, da non erabiltzen den Bandera izena Algas tontorra izendatzeko. 149-II Sallent de Gállegoko orrialdean, eskala 25 lehenengo argitalpean La Bandera izena agertzen da lotuta Argalas tontorrekin. Dena dela, La Bandera izena gaizki erabilita dago, Uztailaren 16 Karmen birjina eguna, bainuetxetik ikusten den tontor batean bandera jartzen zen, eta Algas tontorra hortik ez da ikusten. Panticosako bainuetxetik tontorrik deigarriena Argualas da, baina sarbiderik errezena duena Garmo Negro da.Buyseren liburuan "Pirinioetako hirumilakoak" José Ignacio Lópezen hitzetan ohitura hori jasotzen da, esanez Arguala Tontorra igotzen zela, baina frantsesek Garmo Negrori Arollas edo Argalas deitzen zioten.

(3) Akats arrunta Pic Longen erabileran Pique Longueren ordez.

(4) Kasu honetan Batchimale Pic Abeillé esan nahi du. Aintzinako kartografia dezentean ertzeko ipar 3000koa izendatzeko, hau da Abeillé, Batchimale izena erabiltzen da. Mendigune honetako punturik altuena, Bachimala Handiari, modu okerrean Pic Pétard izena ematen zitzaion. Schraderen MapaPyrénées Centrales, Feuille 2: Posets Mts. Maudits. Erhard imprimeur. 1892Guide Soubiron (1931) ere bai.

(5) Ipar eta Hegoaldeko Bikien ohiko izena, gainera altitude zuzenak dira.Antzinako Montañeta Tontorrak, beranduago Ledormeur izendatuak, behin betiko izena aurkitu zutela zirudien... Buyse heldu arte. Mapa Topografiko Nacional 25k, 179-II San Juan de Plango orrialdean, 2000ko bigarren argitalpean, non agertzen den lehendabizikoz aldea hegoaldera Pico de los Gemelosen arteko eta iparraldera Pico de la Montañeta edo Veteranos.

(6) Llardanako Hortza da, Tucón de la Canal ere esaten zitzaion. 1913an Henri Brullek lehenengo igoera egin zuenean Grande Dent deitu zion. Mapa Topográfico Nacional 25k, 179-II San Juan de Plango orrialdean agertzen den izen bakarra Tucon de la Canal da Llardanako Hortza izendatzeko.

(7) Crabiouleseko ekialde ertzeko orratza da, gaur egun Jean Garnier orratza da. Ziur Alpina Argiteletxeko kartografiatik hartua; izan ere, 1960ko "Alto valle del Ésera II - Posets" maparen lehenengo argitalpean Crabioulesetako ekialdera Orratz bat agertzen da. Jentilizio hau Buysek sortu zuen, 1988an Jean Garnier hil zen, 1990ko Buyseren lehenengo liburuan agertzen da, 1988an Pyrénées argitaratu zuen zerrendan ezta orratz bat ere agertzen zen. Mapa Topográfico Nacional 50k, 148.Vielhako orrialdean, 1988ko hirugarren argitalpean eta Mapa Topográfico Nacional 25k 148. III urte berekoa, lehenengo argitalpenaren mapa altura gabeko Agulla de Crabioles agertzen da.

(8) Maladeta Mendebaldeko Hiru Tontorren altuerak oker daude.

(9) Piedras Albas Tontorra, Araguells Tontorraren auzokidea, urte askotan zehar kartografian 3000 metroko altuera agertu zen. Tontor 3. zenbakiduna 1945ko Léon Mauryren mapa-krokisean "Les Monts Maudits". Eta 1958ko Alpina mapako "Alto valle del Ésera I - La Maladeta" lehenego argitalpean ere agertzen da. Mapa Topográfico Nacional 50k 180. Benasqueko orrialdean, 1934ko lehenego eta 1950ko bigarren argitalpean, Cregueñako hegoaldera hainbat 3000 metroko kota. Gaur egungo altuera 2993 metrokoa da.

FTer. Fidelek itzuli du

Hirumilako mamuak: Sotlloko Iparraldeko Aurretontorra

Estats aldeko mendebaldegoa dagoen hirumilakoa, hau da , Sotlloa, mugako Sotllo lepoaren bidez Pica de Estatsekin lotuta dago, non ipar eta hegoaldeko bide arruntak elkartzen diren. Mugak, bere tontorrean, ia ia angelu zuzena marrazten du: Ekialde-Mendebaldeko norabidea izaten du Picatik etorriz bere tontorrean hegotik-iparrera biratzen da Guin de l´Ase ondoko tontorreraino.Hiru haran garrantztuen goi-ibarra da Sotlloa, Iparekialdera Cometa d'Estats haran frantziarra, Hegoaldera Vall Ferrerako bailara eta Iparekialdera Broateko ibarra.

Sotllo Verdaguer Tontorretik (Egilea: Joseba Calzada)

1902an Jean d´Usselek lehenengo igoera egiaztagarri egin zuen Sotllora. Kasu honetan, hainbat adibidetan bezala, toponimiak nahasarazten du. Vallferrera aldean, Pica de Estasen barne, betidanik aintzineko izena Sulló izan zen. Baina bai Sulló bai Estats izenak erabiltzen ziren Sotlloko lepoa (2983 m.) aipatzeko.Triangelaketa frantziarrak Montcalm lehenengo mailako erpin geodesikoan oinarritu zuen, espiniarrak erpin moduan Picako hiru tontorretatik ekialdeago dagoena aukertu zuen, gaur egun Gabarro Punta ezagutzen duguna, eta seinalea horri eman zitzaion Sulló izan zen. Horregatik hemen izen arraroa Pica de Estats da (benetako Sullóa), bere jatorria ezezaguna da: hain ezezagunak dira ezen bere izena ondoko lepoaren modernismo batetik etor daiteke; batzuek esaten dute behinola Frantzia, Espainia eta Andorra elkartzen ziren puntutik datorkigula izena, baina "estatua" kontzeptu modernoa da eta, kasu horretan, izenak "hiru estatu" izan beharko luke.Era berean Astazus edo Estauberen sustrai bera izan daiteke artzain lekua igortzeko. Hau latinetik dator statu [Robert Aymard]. Argitu behar da gaur egungo Sotllo izena Sullo Mendateko Tontorra zela lehen.

Sotlloko ipar muga-gandorrean, Coll dels Guins de l'Aserantz erortzen den tokian, hain zuzen ere, orratz bat edo 3000 metrotik gora aurretontor dago, ICCko kartografiaren arabera, 10 metrotik gorako ebakiak mozten du gandorra.Mendebaldeko gandorra eta gutxi gora beherako distantzia bera beste aurretontor bat dago ezaugarri antzekoak baina gutxiagoko garrantzia du. Bi kota hauek ez dira Buyseren zerrendan agertzen, baina "Pirinioak 1000 igoerak.V. alea" Miguel Anguloaren liburuan agertzen da Ipar Aurre tontor bezala bere altuera 3050m. izanik.

Sotllo eta Ipar Sotlloa izen bereko lepotik (Egilea: Joseba Calzada)

2009ko abuztuaren 20an Joseba Calzadak GPS neurketak hartzen ditu ebakian. Bere altuera 3054,9 metrokoa izan zen eta Ipar Aurretontorrean 3066,7 m.neurtzen zuen, gorunea 11,8 metrokoa izan zen (ICCren 1:5000 kartografiak 3047,3 m y 3058,2 metroko balioak ematen ditu hurrenez hurren).

ICCren 1:5000 kartografia.

datu teknikoak:

Sotlloko Ebakia-Iparraldeko Sotllo ...... 31T x:367958 y:4725592 z:3054,9m
Ipar Sotllo ................ 31T x:367957 y:4725611 z:3066,7m

Hurrengo estekan ekintza kontsuta dezakezue:
Sotllo Norte.

FTer (Fidelek itzuli du)

HIRUMILAKO MAMUAK. IPARRALDEKO CRABOUNOUSE.

Pic Longeko itzalpean, ipar isurialdean, Tourrat(izoztua patois hizkuntzan) lakua aurkitzen da.Aurreko mendearen erdira arte, gaur egungo ia desagertutako ipar glaziarraren eroritako izotz-puskek lakuaren ur berde hitsak zeharkatzen zituzten. Bere kokapena dela eta, Pirinioetako leku ezezagunetako batean, toki honek lehenengo bisitak oso berandu jaso zituen.Hala da, hirumila metrotik gorako tontor zirkuaren erdian, Pragnèresetik bere sarbide natura Barradako haranetik Érès Lits eta Marraut arroileko irtengun zailek babesten dute. Ate sarrera arruntagoak honako hauek dira: Pierrefitte lepoa Luz gainean dagoen Villenave herrixkatik iristen da, Baregesetik Rabiet lepoa hemen dago kokaturik Packe doaneko aterpea(Pirinioetako bigarren aterperik zaharrena, lehenego bezala, hau da Tucarroyarena, Lourde-Rocheblavek diseinatu zuen) eta Cap de Longetik Bugarretako Hourquettea.

Tourrat lakueko mendebaldera granitozko erliebe handiak ixten du arroa. Horrek ez du tontor handirik sortzen, Aldeari Crabounouse esaten zaio eta hiru muinoa ditu ia altuera berekoa.Handienetik, Crabouneseko Paletik, mendebalderantz gandor garrantzitsua sortzen du, honetan ahaztutako tontorrak Pic de l´Espade eta Picd´Estragne kokatzen dira.Iparralderantz granitozko gibelaldea mantso-mantso jaisten da Rabiet lakueko hurrentasuneraino, honek Crabouneseko gandor izena du.Gibelalde honen mendebaldeko isurialdea oso malkartsua da eta horietan guztiz ahazturik ibilbidea dago. Horrek Érès Litseko zirkutik goiko aldera iristen da lehenagp Crabouneseko laku eta errekatik pasatuz.

Crabounouse izena, baita Carbounouse ere, hegomendebaldeko isurialdean dauden grisaurdinak harrietatik omen dator."Carbon" latinetik,"crabou" gasconez [Robert Aymard. Toponymie des trois milles].

Alde honetako isolamenduaren ondorioz lehenengo igoera oso berandu gertatu zen.1868ko Russellen aipamena eta État-Majoreko mapan agertzen zen arren, ez da bere tontorra zapaldu, bere auzikidekin batera, Bugarret eta Dent d´Éstibere-Male, 1890ko abuztuaren 13an ,Brulle eta De Monts lehendabizikoz tontorrera igo ziren, Celestin Passet eta Bernat-Salles gidariak izanik. Brullek aurkitutako bost tontorrak berarizko aipamen egiten du.

Hirukoteko ipar muinoak, Buyseren 1045 gainerako kota, ezarritako premisak betetzen ditu, hau eta tontor nagusiaren arteko arrail txiki dago. Luis Alejosek Pale de Crabounouseko aurretontorra dela esaten du. Era berean, hirukote Miquel Capdevilak eta Hipolito Maesok aipatzen dituzte, batak eta besteak bere bidetik desbiderantzen dira ipar tontorra zapaltzeko.

Crabounouse eta Ipar Crabounouse Pic Longeko mendebaldeko gandorretik (Egilea: Joseba Calzada)

2008ko uztailaren 27a Joseba Calzada eta Agustín Bakaikoa Crabounouse eta Bugarret tontorretan zehar ibili ziren. Erdiko tontor eta ipar tontoraren arteko arroilaren neurketak 11 metroko gorunea ematen du.

Crabouneseko tontorretako tracka (Egilea: Joseba Calzada)

Datu teknikoak:

Ipar Crabounouse...... 31T x:262098 y:4743396 z:3021,5m
Lepoa................ 31T x:262049 y:4743336 z:3010,5m
Crabounouseko Pale.... 31T x:261976 y:4743272 z:3028m

Hurrengo estekan kontsulta egiteko:
Ipar Crabounouse.

FTer (Fidelek itzulpena egin du)

Aragoiko Mendizaleen 1968 ko urtekariaren hirumilakoen zerrenda.

Juan Buyseren liburuan "Pirinioetako hirumilakoak" aurreko zerrenden laburpena agertzen da. horien artean, egilea zur eta lur geratzen da, 1968an Aragoiko Mendizaleen argitutako zerrenda aurkitzeagatik,batez ere han bertan azaltzen diren mendi tontorragatik. Ikusi dugu nondik datorren Buyseren harridura da (ikusi Almarzaren zerrenda).Alberto Martinez Enbidek aipatutako zerrendaren kopia bat bidali digu. Ez dugu uste bere konfiantzaz abusatu dezagunik hemen idaztearren.

Erlazio hau ikusi ondoren, aintzat hartu behar dugu 1968koa dela, ez da harritzekoa Buyse aho zabalik geratu dela eta esaten duela:"Erraz da iruditzea zenbat zalantza sortuko xaio airakurleari hainbat zentzugabekeria ikustean.kontura gaitezan gaur arte 22 urte pasatu direla zerrenda argitaratu denetik.Ez ote da argitaratze dataren akatsaren bat izan? (1990eko argitalpenaren 128.orrialdean).

Ez dago akats argitalpenaren data,1968ko Aragoiko Mendizaleen 4. aldizakaria, baina bai Buysek hartutako hipotesian;izan ere 1932ko Almarza zerrendaren kopia da.Kalko egin zuenak ez zuen kontuan hartu Almarzaren zerrenda mugatuta zegoela Aragoiko hirumilakorekiko eta eremua Pirinio osora zabaldu zuela. Gehitu dezagun 1932an tontor zerrenda onargarria dela inola ere ez da 1960rako. Buysek,zalantzak izan arren, ontzat eman zuen zerrendaren data. Aragoiko Mendizaleek,oraigo honetan, dezente sartu zuten hanka.

1968an Aragoiko mendizaleek argitaratu zuten zerrenda.

FTer (Fidelek itzuli du)