Feliu Izarden hirumilako zerrenda (1985).

Zerrendatu honekin gaur egungo hirumilako zerrendak hasten direla esan daiteke. Hala da, modu batean edo bestean, zerrenda hauek gaur egun erabiltzen dira. Pasa den mendearen 80.hamarkadan hirumilakorekiko interesa gero eta handiagoa da. Mendekate osoa esploratu egin da, horregatik detaile txikienak ezagutzen dira. Azkenean kartografia fidagarria da eta mendira joan baino lehen, ibilbideak planifikatu daitezke. Mendizaletasunean berez gorakada itzela gertatzen da; batez ere isurialde espainiarra puntako piriniozaletasun frantziarra parekatu arte. Normala da, batzuek hirumilako tontor guztiak lortu nahi dituztela; izan ere helburu hori egin daiteke. Garai hartan esperientzia hau bizi izan nuen.Urte batzuk Pirinioetara joan ondoren, hainbat tontor igo nuen eta egun batean konturatu genuen berrogeitamar edo (ehundik gertu) hirumilakoak igo genituela. Galderak sortu ziren gai izango gara tontor guztiak lortzeko?, zenbat dira?, zerrendatu bat egon ote da?. Askok gure buruari egin genizkion eta askok helburu hori proposatu genuen.

Esparru horretan, 1985 urtean, Lleidako mendizalea, Feliu Izard, bere ehungarren hirumilakoa ospatzeko hirumilako zerrenda argitaratzea bururatzen zaio, ez aldizkari batean,liburuxka batean baizik. Lehenengo argitalpean ehun ale kaleratu ziren, hauek bere ehungarren hirumilakoa lagundu ziotenaren artean banatu zituen.Jarraian bigarreen argitalpea egin zen, ehunekoak ere, eta berriro azkar desagertu ziren. Berri hau ziztu bizian zabaldu zen Lleidako Centre Excursionistren arteko bazkideak eta hirugarren argitarapena plazaratu zen. Ordun Liburuxkaren aurreko hiru argitalpenak berdin berdinak eta urte berekoa dira. Horiek ondoren bederatzi edizio egin dira zerrenda eboluzionatu da eta gaur egun erreferentzi bat da. Lleidako Centre Excusionistaren bazkideek gida gisa izaten dute, helburu bat izanik haientzat. Aipatu behar da bazkide batek zerrenda hau bukatzen duenean klubeko bazkideek azken hirumilako txangora laguntzen diote eta piolet bat ematen diote, jasotzaile gisa. piolet honek bere istorioa du; izan ere Renclusako aterpearen konpontzeko lanetan aurkitu zuten. Bere jabea Juli Soler i Santaló izan zen. Orduan piolet kirtenari plaka bat gehitzen zaio mendizalearen izenarekin.

1985ko zerrenda aztertu dezagun honetan 148 hirumilakoak agertzen dira, oso garrantzitsua da lehendabizikoz zerrenda batean agetzen baitira gero erabiliko diren toponimoak tontor batzuk izendatzeko Feliu Izard hizpidearen arabera. Geroko sarrerak 1987ko argitalpena ikusiko dugu horretan akats toponimikoak agertzen dira eta gaur egun mantentzen dira eta nola ez modernoena 2006koa.

3.argitalpeneko liburuxkaren azala.

Jarraian zerrenda osoa agertzen da altitudearen arabera.Era berean,oharpen batzuk gehitzen dira zalantza batzuk edo geroko aspektu interesgarriak argitzeko.

ZEN		IZENA		ALT.		Beste izen batzuk		Oharrak
1		Pic d'Aneto		3404
2		Pic dels Posets		3375		Pic de Llardana
3		Mont Perdut		3355
4		Punta d'en Astorg		3354
5		Espatlla d'Aneto		3350		Pta. dels frères Cadier o Cap des 5 frères
6		Pic Maleït		3350
7		Pic del Mig		3345
8		Pic de les Espases		3332		Pic de Llardaneta
9		Cilindro de Marboré		3325
10		Pic de Corones		3310
11		Pic de les Tempestats		3310
12		Pic de la Maladeta		3308
13		La Pique Longue		3298
14		El Clot dera Hount		3274
15		El Soum d'en Ramond		3254		Pic d'Añisclo
16		Pic de Marboré		3253
17		Punta d'en Cordier		3252		Maladeta Occ. Sur 1ª
18		Pic de la Cerbillonera		3247		Cerbillonar, Cerbillona, etc
19		Pic de na Margalida		3241
20		Pic Central		3235
21		Perdiguero		3221
22		Pic de Montferrat		3220
23		Punta d'en Sayó		3220		Maladeta Occ. Sur 2ª		(1)
24		Pic d'en Russell N		3207
25		Punta d'en Chaussenque		3205
26		Pic d'en Russell S		3205
27		Le Piton Carré		3198		Les Jumeaux		(2)
28		Le Pic Long		3192
29		Punta d'en Mir		3178		Maladeta Occ. Sur 3ª		(3)
30		El Dedo del Mont Perdut		3178
31		Gran Bachimala		3177		Machimala, Pta. Schrader
32		Punta d'en Delmàs		3170		Maladeta Occ. Sur 4ª		(4)
33		Pic Or. de la Cascada		3161
34		Pic Badet		3160
35		El Gemelo Sur		3160				(5)
36		Pic de Campvielh		3157
37		Pic de Lentilha		3156
38		Pic de Lliterola		3152
39		Pic de Tapou		3150
40		Pic d'en Le Bondidier		3150
41		Pic de Marmuré		3145		Bat-laitouse, Balaitus, Pico Moros		(6)
42		Pic del Taillón		3144
43		Punta del Sabre		3143
44		Pica d'Estats		3143
45		Dents d'Alba		3136
46		Pic de la Munia		3134
47		Pic dels Gorgs Blancs		3131
48		El Gemelo Nord		3125				(7)
49		Punta d'en Mossèn Cinto		3125		Punta N.Oest o Pic Occ. de la Pica		(8)
50		Pta. dels Pavots		3121		Tucon Royo
51		Pic Roio		3121
52		Pta. d'en Ledourmeur		3120
53		Pic d'Alba		3118
54		Pic Or. dels Crabiolès		3116
55		Pta d'en Gabarró		3115		Pta. S.Est o Pic Or. de la Pica		(9)
56		Seilh dera Vaca		3114
57		El Malhpas		3109
58		Pta. d'en Lourde-Rocheblave		3107
59		Pic d'en Brulle		3106		Pic Central de la Cascada
60		Pic dera Vaca		3106
61		Pic Occ. dels Crabiolès		3106
62		Cap dera Vaca		3097
63		La petita Munia		3096
64		Pic Occ. de la Cascada		3095
65		Pic de Neuvielh		3092		Pic d'Aubert
66		Pico del Infierno		3091		Gran Pico de la Quijada de Pondiellos
67		Sierra Morena		3090
68		Pic d'en Lezat		3090
69		Pic de Troumouse		3085
70		Dent de Llardana		3085
71		Montcalm		3080
72		Pic de Bardamina		3079
73		Pic Occ. del Infierno		3076
74		Pic d'en Jean Arlaud		3074		Pic d'Oo
75		Pic Maou		3074
76		La Espalda de Marboré		3073
77		Pic de Sotllo		3073
78		Gran Pic d'Astazou		3071
79		El Garmo Negro		3070		es el apropiado "Pico Bandera"		(10)
80		Pico de las Frondellas		3069
81		Pic Maubic		3069
82		Pta. Ctal. Frondellas		3068
83		Pic de Vallhiverna		3067
84		Pta. d'en Franqueville		3065
85		Pic dels Spijoles		3065
86		Pic de les Colobres		3062
87		Petit Bachimala		3060
88		Pico Or. del Infierno		3056
89		Gran Pic de Bagüenyola		3053		Eriste ctal., Leners
90		Pta. d'en Cikhacev		3052
91		Torra d'en Costerillou		3049		Torre dels germans Cadier
92		Pico de la Argualas		3046		Arollas, no hauria de ser el "Pic Bandera"		(11)
93		Eriste Sud		3045		Bagüenyola Sud
94		Pic del Portillò d'Oô		3044
95		Pta. d'en Camboue		3043
96		Pta. Sans Nom		3040				(12)
97		Pic des Trois Conseillers		3039
98		Pic d'Aragüells		3037
99		Pta. de l'Abeille		3036
100		Pic de Culfreda sud		3035		Batouas sud
101		Pta. d'en Argarot		3035
102		Turon de Neuvielh		3035
103		Pta. Haurillon		3035		Pta. Or. cresta Cregüenya		(13)
104		Gran Quayrat		3034
105		Pic Occ. de Gabietu		3034
106		Pic d'en Gourdon		3034		Pic Noir
107		Pic de Comaloforno		3033		Montado de Caldes
108		El petit Vinhamala		3032
109		Pic de Culfreda nord		3032		Batouas nord
110		Pic de Bugarret		3031
111		Pic Or. de Gabietu		3031
112		Pico de Algas		3030
113		Besiberri Sud		3030
114		Pic de Clarabide		3028
115		Pic de Lustou		3026		Pic d'Estiouere o du Tour		(14)
116		Pic d'en Beraldi		3025		Bagüenyola o Eriste Nord
117		Pta. d'en Heredia		3024		Pico Anónimo		(15)
118		Pta. de la Pez		3024
119		Agulla d'en Ussel		3022
120		Pta. d'en Heïd		3022
121		Pala Carbonouse		3021
122		Dent d'Estibere Male		3017
123		Agulla de Pondiellos		3015
124		Pta. Juncadella		3015		Pta. Central Cresta Cregüenya		(16)
125		Besiberri Nord		3014
126		Pta. Alta de la Comaslesbienes		3014
127		Petit Pic d'Astazou		3012
128		Pta. de Ramougn		3011		Turon Petit
129		Pic de Gias		3011
130		Tuc de les Mulleres		3010
131		El Diente Royo		3010
132		La Torre de Marboré		3009
133		Pic de Turets		3007		La Forqueta
134		Pic de Robinhera		3007		Louseras
135		El Corral Ciego		3006		Casque de Marboré
136		Pta. Occ. de las Frondellas		3006
137		La Gran Faixa		3006
138		Pic Nord de Pondiellos		3006		Arnales Nord		(17)
139		Pic d'Estaranha		3006
140		Pta. d'en Belloc		3006
141		Ag. de Cregüenya		3005		Pta. Occ. Cresta Cregüenya		(18)
142		Pic Rodó de Canalbona		3004
143		Pic del Boum		3004
144		Pta. d'en Saint-Saud		3003
145		El Doble Ressalt		3003		Besiberri Central
146		Pta. d'en Celestin Passet		3002
148		Pic de Pondiellos		3001		Arnales Sud		(19)

(1) Feliu toponimoa jartzen du. José Sayó Pedrona "Pepe Llausikoaz" aritzen da, Benasqueko gidaria 1916 urtean hil zen bere bezeroa Adolf Blassekin batera Mahomako zubian tximista gainean erori ziotenean. Batailu hau gertu arte mendia Maladeta Bigarren Mendebaldeko Tontorra zen.

(2) 1805ean Pierre La Boulinierek aipatzen zuen "les sommités jumelles" Vignemale osoa Oulettesetik ikusita deskribatzeko. XX.Mendearen hasieran "Les Jumeaux" goitizena erabiltzen da (Posta-txartela BR. Bloc Frères, Burdeoseko argitaratzaileak). 1922 urtean Lluis Estasenek aipatzen du. Robert Olliveren gidaliburuan agertzen da "Pyrénées Centrales. Cauterets, Vignemale, Gavarnie, Cañons Espagnols".

(3) Lehen Maladetako Hirugarren Mendebaldeko Tontorra ezagutzen zen. Feliuk bataiatu zuen Jose Miren oroimenez, Benasqueko lehenengoaren mendiko gidaria izan zen.1902ko Maladetako igoerara Ramiro Busquets lagundu zion.

(4) Feliuk bataiatu zuen. José Delmás "Jotas" Benasqueko lehenengoaren gidaria izan zen. Sayo eta Blassen gorpuak erreskatzatzera taldeko gidari-burua izan zen.1922ko apirilaren 12a Lluis Estasenarekin lagundu zion lehenengo neguko igoera Anetora.

(5) 1927 urtean Arlaudek jarraitutako nomenklatura jarraituz: Hego Bikia eta aurerrago Salvador Morales eta Salvador Acasok erabili zutela: Les Jumeaux, Carrive arrakalatik iparraldera dauden tontorretarako.

(6) Cadierratarrek nahiago zuten izena Balaitus izendatzeko Marmuré zen. Peñalarako Mendi taldearen Zaballa eta Bernardo Quirosek ere erabili zuten. Ikusi dugun bezala Pico Moros ez da izen egokia mendi horretarako.
(7) 5. oharra bezala. Kasu honetan Ipar Bizkia

(8) Feliu Izardek bataiatu zuen mosén Jacinto "Cinto" Verdagueren omenez Picara bere igoeraren mendeurrean.lehenago tontor honen izena Pica Mendebaldeko Punta ezagutzen zen. Aspalditik bazegoen mosén Cintori mendi bat eskaintzaren proposamena, Vicenç Venceslau i Querol olerkari valentziarrak Collell kanonigoari esaten dioenean "Canigó" egilearen izena eman beharko zen Pirinioetako izen gabeko tontor bati. Honek jaso zuen proposamena 1886ko maiatzaren bat "La veu de Montserrat"ean.

(9) Era berean, Feliu Izardek bataiatu zuen. Kasu honetan Per Gabarró i Garcia sendagilaren oroimenez, nor 1932 urtean, lehendabizikoz Pica d´Estaseko eki ertzera igo zuen bakarrik.Baina ertz hau Pero esa beste aldi batzuetan igo zen: 1871 urtean ofizial espainiarrak igo ziren tontor horretan erpin geodesiko jartzeko; 1883 urtean Gourdon eta Rasdicoulierek igo zuten. Garai hartan, Frantzian goragune horri Pic du Drapeau Espagnol esaten zitzaion, geodesioek bandera espainiarra jarri zutelako dorretxoren gainean.

(10) Garmo Negro ezin izan da Bandera Tontorra. Bainuetxetik bere tontorra ezin baita ikusi. Gainera Arlauden testigantza dago, honek esaten du 1921eko uztailaren 14an Argualas tontorra dago eta bere ondoan bandera espainar zaharra haga batean, Panticosatik puntuan ikusgaiena.

(11) Benetako Bandera Tontorra hain zuzen ere, ikusi 10.oharra.

(12) Pic Abeille eta Bachimala Txikiaren erdiko kota.

(13) Izen hau Feliuk ere jarri zuen. Kasu honetan 1910eko abuztuarenean Emili Juncadella Luchoneko gidariarekin batera, Jean Haurillon, balizko lehenengo Cregüeñako ertzaren igoeratik (eta ez egiazkoa).

(14) Bi izenak, Thou (ez Tour) eta Estiouerre 1826 urtean Peytierrek eta 1854an Vicent de Chausenquek bere lanean erabili zuten hurrenez hurren.

(15) Feliuk ere proposatu zuen, Vicente de Herediaren oroimenez, ofizial topografo espainiar Junkerekin batera Espainia eta Frantziaren arteko lehenengo mugaketa egin zuen lan.

(16) Feliuk ere bataiatu zuen, 13. oharra begiratu. Baina aztertu behar da Juncadella Orratz izena esaten zaio ertzeko Erdi Oorratzari. Baina 3015 kota, lehenengo Orratzari dagokio (menbebaldekoagoa eta Cregüenya lepotik gertu) 1980ko Alpina argitaletxearen 1980ko Maladeta-Aneto mapan (mapa oker da). Izen-dantzarako oinarriak jartzen ari dira.

(17) Mendi hau Arnales da. Hemen Ipar agertzen da Hegoarena bereizteko. Pondiellos toponimoa, Feliu Izardek baieztatu digu Javi Maloren C7 Panticosa-Piedrafitako mapatik atera zuela. Halaber, toponimo hau Javi mapa topografiko nazionaletik atera zuen.

(18) Beste izen bat Feliuk jarri zuena. Kasu honetan ertzaren (Cregüeña) izenagatik. Feliuk esaten du mendebaldegoa dela eta Cregüenyako lepotik hurbilena. Baina 3005 kota, alpina argitaletxeak argitaratu zuen 1980ko Maladeta-Anetoren mapan Erdiko orratzari dagokio.16. Ohar begiratu.

(19) Hego Arnales da. Ikusi 17.oharra.

Alpinak argitaletxeak kaleratu zuen 1980ko Maladeta-Aneto maparen xehetasuna, non agertzen diren okerreko kotak Cregüñako ertzean. Hau etorkizunean orratz hauekiko izen dantza sortuko da.

Gainera liburuxkan taulak batzuk agertzen dira mendi tontr sailkapenarekin.Feliu Izardek 12 mendiguneko sailkapena egiten du: Estats, Besiberris, Maladetes, Oô, Posets, Bachimala, Neuvielh, La Munia, Ordesa, Vinhamala-Pique Longue, La Quijada de Pondiellos y Bat-Laitouse. Horien barruan lau mailetan sailkatzen ditu tontorrak: Mendi nagusiak, bigarren mailako tontorrakMendi sateliteak eta aurretontorrak.

Feliu izardek egindako sailkapena.

FTer (Fidelek itzuli du)

Josep Silvaren hirumilako zerrenda (1975). 1983an argitaratua.

Kataluniako federakundearen aldizkariak, Vertex alegia, 1983ko iraila-urriaren 95.alean hirumilako zerrenda berria argitaratzen du. Orain Josep Silva i Terrades da egilea. Motibo ezberdinegatik oso interesgarria da zerrenda hau. Lehenengo eta behin, tontor bilduma da egile berak igo direnera,hori dela eta, batzuk dira lehendabizikoz agertzen direnak hirumilako zerrenda batean. Josep Silvak bere ikuspegi pertsonala islatzen du zerrenda horretan ea ze tontor ager daitezke halako zerrendetan baita kartografian ere. Orduan bere zerrendak 161 tontor azaltzen ditu. Honekin batera, noiz egin zituen igoerak ere agertzen dira. Horri esker egindako ibilbideak birsortu daitezke. Aipatutako datetan igoera batzuk merito handikoak dira. Bukatzeko, esan behar da zerrenda hau ez dela 1983 urtekoak, baizik eta; 1975 urtekoa hauxe izan zen noiz bukatu zituen Josep Silvak bere igoerak eta, gutun baten bidez beren mendiko klubearen presidenteak, Asociación Excursionista Pedraforca hau da, federakundeari jakinarazten dio, Komunikazio hori, motibo ezezagunetik, galtzen da, eta soilik 1983 urtean, Joan Garciaren zerrendak bultzatuta, zeinen Vertex Aldizkaria 91. eta Muntanya 724. aletan bere lorpenarekin artikulua birbidaltzen dio Federakundeari eta orain argitaratzen da.

1975 urtean zerrenda hau data jartzean, 1976ko Juan Mari Feliuren zerrenda garaikidekoa da. Bi zerrenden tontorrak alderatuz gero, batean 161 bestean 110. Ez dago zalantzarik Josep Silvak arreta handiz begiratzen zionik bere inguruari (halaere, Cregueñako orratzak ihes egiten zaizkio). Baiezta daiteke 1975ko ahazteak hamarkada bat atzeratzen duela hirumilakozaletasuna, seguraski beste ildo batzuetik jarraituko zuela bere garaian argitaratzeaz. Hainbeste tontorrek arazo toponimokoa sortu zioten J.Silvari. Hau konpondu zuen ondoren tontor batzuen izen zuzena aipatzean, nonbait agertu zirenean. Gainera, ikus daiteke ez zuela tontor batzuen altuera zehatza ezagutze, seguraski kartografia ezagatik. Kasu haietan aipatzen zuen altuera 3000 metro biribila zen.

001		ANETO		3404		28-07-42
002		POSETS		3367		24-07-43
003		CASCO DE MARBORE		3006		08-08-46
004		TORRE DE MARBORE		3018		08-08-46
005		MONTE PERDIDO		3353		09-08-46
006		CILINDRO DE MARBORE		3327		10-08-46
007		DOIGT DE MONTE PERDIDO
		OU PIC BAZILLAC		3174		12-08-46		(1)
008		TAILLON		3143		12-08-46
009		CASCADA OCCIDENTAL		3085		13-08-46
010		CENTRAL DE LA CASCADA
		OU BRULLE		3157		13-08-46
011		CASCADA ORIENTAL		3093		13-08-46
012		ESPALDA DE MARBORE		3069		13-08-46
013		MARBORE		3250		13-08-46
014		SOUM DE RAMOND		3260		15-08-46
015		VALLIBIERNA ORIENTAL		3067		17-08-47
016		TEMPESTATS		3289		19-08-47
017		MALADETA ORIENTAL		3312		21-08-47
018		ESPATLLA D'ANETO OU CAP
		DES FRERES CADIER		3350		21-08-47
019		PUNTA SE D'ESTATS		3114		27-03-48		(2)
020		PICA D'ESTATS		3143		27-03-48
021		MONTCALM		3077		27-03-48
022		GABIETO ORIENTAL		3031		09-08-48
023		GABIETO OCCIDENTAL		3024		09-08-48
024		AZTAZOU OCCIDENTAL		3016		11-08-48
025		AZTAZOU ORIENTAL		3083		11-08-48
026		LOUSETAS O ROBIÑERA		3003		15-08-48
027		MUNIA		3159		16-08-48
028		MULLERES		3005		15-04-49
029		PIC DE CORONAS		3310		17-04-49
030		PIC DEL MIG		3345		17-04-49
031		PUNTA RUSSELL		3343		17-04-49		(3)
032		PUNTA ASTORG		3354		17-04-49
033		PIC MALEIT		3350		07-04-49		(4)
034		INFIERNO ORIENTAL		3090		07-08-49		(5)
035		INFIERNO CENTRAL		3081		07-08-49
036		INFIERNO OCCIDENTAL		3035		07-08-49
037		AROLAS ORIENTAL		3046		07-08-49		(6)
038		AROLAS OCCIDENTAL		3070		07-08-49		(7)
039		GARMO NEGRO		3030		07-08-49		(8)
040		ALGAS OCCIDENTAL		3035		07-08-49		(9)
041		ALGAS ORIENTAL		3045		07-08-49		(10)
042		FRONDELLA NORD		3056		12-08-49
043		FRONDELLA CENTRAL		3064		12-08-49
044		FRONDELLA SUD		3001		12-08-49
045		GRAN FACHA		3006		15-08-49
046		PETIT VIGNEMALE		3032		17-08-49
047		CHAUSENQUE		3205		17-08-49
048		ANONIM DU VIGNEMALE		3100		17-08-49		(11)
049		PITON CARRÉ		3208		17-08-49
050		PIQUE LONGUE		3298		17-08-49
051		CLOT DE LA HUNT		3289		17-08-49
052		CERVILLONA		3247		17-08-49
053		CENTRAL DE MONFERRAT		3235		17-08-49
054		MONFERRAT		3220		17-08-49
055		GRAN PIC DE TAPOU		3148		17-08-49
056		PIC DE MILIEU		3129		17-08-49
057		PIC DE GIAS OU POUCHER-
		GUES		3010		07-08-50
058		CLARABIDE GRAN		3020		07-08-50
059		CLARABIDE ORIENTAL		3012		07-08-50
060		LOURDE ROCHEBLAVE		3104		07-08-50		(12)
061		ANTECIME OU GOURGS
		BLANCS OCCIDENTAL		3127		07-08-50
062		GOURGS BLANCS		3128		07-08-50
063		PIC D'OÔ OU JEAN ARLAUD		3065		08-08-50		(13)
064		POINTE DE LA BAQUO OCCI-		3097		09-08-50
		DENTAL
065		SOMMET DE LA BAQUO		3103		09-08-50
066		CAP DU SEIL DE LA BAQUO		3110		09-08-50
067		PERDIGUERO GRAN		3222		11-08-50
068		PIC ROYO		3121		11-08-50
069		LITEROLA		3132		11-08-50
070		POINTE MAMY		3000		11-08-50		(14)
071		CRABIOULÉS OCCIDENTAL		3106		11-08-50
072		CRABIOULÉS ORIENTAL		3116		11-08-50
073		QUAIRAT NORD		3000		12-08-50		(15)
074		GRAN QUAIRAT		3060		12-08-50
075		POINTE LACQ		3011		13-08-50
076		LÈZAT		3107		13-08-50
077		BOUM		3006		14-08-50
078		MAUPAS		3109		14-08-50
079		TOURETS OCCIDENTAL		3012		16-08-50		(16)
080		TOURETS ORIENTAL		3000		16-08-50		(16)
081		BERALDI		3026		16-08-50
082		BALAITOUS		3146		15-08-52
083		TOUR DE COSTERILLOU		3060		18-08-52
084		AIGUILLE D'USSELL		3001		18-08-52
085		MALADETA CENTRAL		3204		04-08-53		(17)
086		BONDIDIER		3000		04-08-53
087		CORDIER		3000		04-08-53		(18)
088		MALADETA OCCIDENTAL		3187		14-08-53		(19)
089		DENT D'ALBA		3114		04-08-53
090		PIC D'ALBA		3096		04-08-53
091		ARAGUELLS		3037		05-08-53
092		VALLIBIERNA OCCIDENTAL		3055		06-08-53
093		MARGUELIDE		3258		07-08-53
094		RUSSELL MERIDIONAL		3205		07-08-53
095		RUSSELL NORD		3201		07-08-53
096		SOUBIRON		3000		07-08-53		(20)
097		PORTILLON		3044		10-08-53
098		ESPADAS		3326		12-08-53
099		PUNTA VIADÓS		3000		12-08-53		(21)
100		AGULLA BLANCA		3000		12-08-53		(22)
101		PIC DE LARDANA		3000		12-08-53		(23)
102		PIC DE PAVOST		3000		12-08-53		(24)
103		ERISTE CENTRAL		3053		09-08-53		(25)
104		ERISTE ORIENTAL		3030		09-08-53
105		PUNTA SABRE		3143		11-08-55
106		GRAN BATCHIMALA		3177		11-08-55
107		PUNTA ALTA		3014		19-04-57
108		BECIBERRI NORD		3014		21-04-57
109		PIC DE LAS OLAS		3016		12-08-58
110		BATOUA MERIDIONAL		3035		10-08-63
111		BATOUA CENTRAL		3027		10-08-63
112		BATOUA SEPTENTRIONAL		3030		10-08-63
113		COMA LOS ALTOS DEL SE-
		RRADER		3001		10-09-64		(26)
114		COMA LO FORNO		3030		12-09-64
115		BECIBERRI SUD		3030		12-09-64
116		DOBLE RESALT SUPERIOR		3003		12-09-64		(27)
117		DOBLE RESALT INFERIOR		3002		12-09-64		(27)
118		DENT DE LARDANA		3095		02-08-66
119		BARDAMINA		3079		03-08-66
120		CLARABIDE OCCIDENTAL		3007		05-08-66		(28)
121		PIRAMIDE DE POUCHERGUES		3005		05-08-66		(29)
122		CAMPBOUE		3035		05-08-66
123		SAINT SAUD		3079		05-08-66		(30)
124		PIC GOURDON		3031		06-08-66
125		SPIJEOLES		3065		06-08-66
126		BELLOC Pointe Sud		3007		06-08-66
127		BELLOC Mediane		3006		06-08-66
128		BELLOC Gran		3008		06-08-66
129		SOTLLO		3075		24-07-67
130		PUNTA NORD D'ESTATS		3128		24-07-67		(31)
131		TURON DE NEOUVIEILLE		3042		01-08-67
132		TROIS CONSEILLERS		3058		01-08-67
133		NEOUVIEILLE		3092		01-08-67
134		RAMOUNG		3011		01-08-72
135		PUNTA LEQUETRE		3001		27-08-72		(32)
136		PUNTA PASSET		3002		27-08-72
137		PETITA MUNIA		3096		27-08-72		(33)
138		SERRE MOURENNE		3090		28-08-72
139		TROMOSA		3085		28-08-72
140		POINTE 3028		3028		28-07-72		(34)
141		PIC HEID		3022		28-07-72
142		POINTE 3018		3018		23-06-74		(35)
143		POINTE 3024		3024		23-06-74		(36)
144		ABEILLE		3028		23-06-74
145		POINTE 3057		3057		23-06-74		(37)
146		PETIT BATCHIMALE		3061		23-06-74
147		POINTE LEDORMEUR		3087		23-06-74
148		PIC MAUBIC		3062		15-07-74
149		PIC LONG		3194		15-07-74
150		BADET		3161		15-07-74
151		CAMPBIEIL SUD		3168		15-07-74		(38)
152		CAMPBIEIL NORD		3175		15-07-74
153		HITO DE PERDIGUERO		3170		08-06-75
154		PERDIGUERO OCCIDENTAL		3176		08-06-75
155		DENT D'ESTERAGNE		3006		14-07-75
156		PIC DE LOUSTOU		3024		15-07-75
157		DENT D'ESTIBERE MALE		3017		17-07-75
158		BUGARRET		3031		17-07-75
159		PALE CARBONOUSE SUD		3015		17-07-75
160		PALE CARBONOUSE CENTRAL		3021		17-07-75
161		PALE CARBONOUSE NORD		3016		17-07-75		(39)

(1) Hemen dirudi Josep Silviak Ebaki Faltsuaren Hatza Perdidoko Hatzarekin nahasten duela, nahiz eta aipatutako altuera ondo dagoen. Pic Bazillac izendatzean eta mendi honen igoera Taillonera egun berean egiteak hipotesi honetara eramaten gaitu.

(2) Erpin geodesikoren Punta da. Punta Gabarro gaur egun.

(3) Erdi Tontorrerako proposatu zuen izena Russell Punta izan zen; izan ere Henry Russel lehendabizikoz igo zen tontor horretara. Hala agertzen da 1945eko Léon Mauryren mapan "Les Monts Maudits". Josep Silvak ulertu du izen horrek beste tontor ezberdin bati adierazten diola eta seguruenik, Erdiko Tontorratik-Astorg Puntara doan gandorra bitarteko tontorrari aipatu nahi ziola.

(4) Datako akatsa ematen du. Logikoki aurreko tontor bezala Maldito igo zuen.

(5) Altueragatik Mendebaldeko Infernua eta Ekialdeko Infernuaren arteko nahasketa dela dirudi.

(6)Kontura gaitezen, 1949ko abuztuaren 7an, Panticosa aldeko tontor guztiak igotzen dituela eta tontorrak agertzen diren ordenaren arabera logikoa da pentsatzea Josep Silva Infernuetatik zetorrela eta ez zuen Arnalesa igo (aipatu behar da kartogafia espainarrean Arnales Infernuen barruan dagoela ematen du). Arollas Tontorra zen izen frantsesa Garmo Negrorako.Juli Soler i SAntalókere nomenklatura hori erabili zuen bere hilondoko kontaketetan; zeintzuk CECek argitaratu zituen 1919an. Horregatik Ekialdeko Arollas soilik izan daiteke gaur egungo Pondielloseko Orratza.

(7) Hemen Garmo Negroa da, bere altueragatik, nahiz eta Arollar toponimoa erabiltzen duen.

(8) Dudarik gabe esan daiteke Juli Soler i Santalók erabili zuen nomenklatura jarraitzen du. Baliteke kasu honetan Ipar Algas izatea.

(9) Algasa da.

(10) Argualasa.

(11) Zaila da tontor hau identifikatzea. Chausenqueko Bizkara izatea baina inolako sigurtasun jakin gabe

(12) Oso garrantzitsua da izen hori hemen agertzea. 1952ko laugarren hiruhilabetean Pyrénées aldizkariaren 12. zenbakidunean 307.orrialdean Léon Maury eta Denis Eydoux-en krokis batean lehendabizikoz Lourde-Roucheblave Punta izena agertzen da Gourgs Blancsen Mendebaldeko punta aipatzeko.Izen hori ezagutarazi zuten Armengaud eta Cometek 1953ko "Guide de la Région d'Aure et de Luchon" argitaratzean. Seguraski gida honetan J.Silvak aurkituko zuen. Hau dela eta, tontor batzuen izendapena egindako igoera ondokoak ziren.

(13) Gauza bera gertatzen da hemen.1953ko Armengaud eta Cometen gidaliburua Jean Arlaud izena agertzen da Puerto d´Oo Tontorra aipatzeko. 1950rean tontor hori ezin izan zen horrelakoa izendatu.

(14) Beste tontor batzuetan bezala. Hirumilakoa identifikatu zen eta gero izendatu zen. Kasu honetan Olliver gidetatik atera zuen izena.

(15) Zorroztasun handia erakusten du gizon honek hirumila metroko Tontorrak identifikatzeko. Aintzinatik ezaguna da Quairateko Ipar Aurretontorra. Esaten da 1789ko abuztuaren 6an igoeran Reboul eta Vidalek benetako lotu zuten puntua dela. 1879an Russellek bi puntak aipatzen ditu. Halaber, Lerdomeuren gidaliburuan alderaturik daude.

(16) Les Tourets. Izen frantziarra da Forquetako Tontorrak aipatzeko.

(17) Erdiko Maladeta. Mendebaldeko Maladeta Lehena, gaur egun Cordier Tontorra.

(18) Beste tontor bat hirumilatik gora baina bere altuera zehatza aipatu gabe ez dakielako. Ematen du Mendebaldeko Hirugarren Maladeta dela, gaur egun, Mir Tontorra. Ez da Cordier izena erabiltzen 1958an Armengaud eta Jolisen "Posets-Maladeta" CEC gidaliburua argitaratu arte.

(19) Hemen altitudearen arabera Mendebaldeko Bigarren Maladeta dela dirudi, Sayó Tontorra.Igoerako datn akats bat gertatu dela dirudi; izan ere, susmagarri da aurrekoak data berean igo zuela.

(20) Baliteke Russell Ekialdeko Punta izatea. Soubiron izena jarri zion Arlaudek hegoekialdekoagoa dagoen tontor bati.

(21) 1953ko abuztuaren 12an igo zituen hau eta hurrengo tontorrak zaila da zeintzuk ziren jakitea. Argi dago Espadasen inguruan daude tontorrak direla, ¿baina zeintzuk?. Bere altitudeak jaso dira hirumilakoak bezala ezer gehiago aipatu gabe. Hipotesi bat demagun abuztuaren 7an J.Silva Maladetako mendigunean zehar zebilen, 10rean Ooko Portillon Tontorra igotzen du (abuztuaren 9a Eristeretara igotzeko akats bat dirudi, zerrendaren kronologi-ordena apurtzen baitu eta ibilbidea nahiko korapilatsu da). Portillonetik Estosera jaisten dela suposatu behar da. Orduan Viados Punta eta Agulla Blanca (22) Posetseko Ipar ertzean daude bi tontorrak izango lirateke: Bikiak. Lardana Tontorra (23) Ipar Posets izango litzateke (tontor nagusia, nahitanahiez pasatu behar dut ez dago idatzirik, zerrendako lehenago igo zen tontorretara berriro ez du aipatzen) Hemendik Espadasera eta ertzetik Pavotsera (24).

(25) Komentatu dugu gure ikusputuaren arabera hemengo data oker dagoela (21.nota ikusi)

(26) Serradereko Pala Alta da, beste zerrenda batzuetan hirumila metrotik gora zuela ikusi dugun bezala.

(27) Doble Resalt. Erdi Besiberriko bi puntak dira, aintzinatik hola izendatuak.

(28) Berriro Mendebaldeko Clarabidea zeinetara ez zuen igo 1950rean. Ollivier Gidaliburuak edo Posets-Maladetakoa direla eta.

(29) Pouchergueseko Piramidea. Gaur egun Saint Saud da. 1906an lehen aipatutakoak eman zuen izena. Horrela 1953ko Armengaud-Cometen gidaliburuan agertzen da.

(30) Armengaud-Cometen gidaliburuan ere agertzen da. Camboueko bi puntekin batera hau Saint Saud Tontorrak izendatu ziren Gourgs Blancs Iparmendebaldeko ertzean. Harri pilaketa bost metroko goragunea da glaziarraren gainean; gaur egun ez da tontor bat.

(31) Gaur egun Verdaguer Punta da.

(32) Garai batean Punta Lequeutre hirumilakotzat hartu zen. Ez du aipatutako altitudea lortzen ondoko Celestin Passet Punta bezala.

(33) Datako beste akats bat da. 1972ko abuztuaren 28a izan beharko zen, Munia ertzeko eguna. Egun honetako kontaketa osagarri bakarra aurkitu dugu bere sokakidearena ibilbide horretan: MACIÀ I VIVES, Carles. "Cresta oriental del circ de Troumouse". Muntanya 671.zenbakian, CEC, Barcelona, 1974-otsaila, 3-8 orrialdetan.

(34) 1988 (Pyrénées aldizkarian) eta 1990ko (liburuaren lehenengo argitalpenean) Buysek kota horretarako Aireseko Punta izena proposatu zuen. Gero kota hori 1993ko gainontzeko kota zerrendaren barruan goragune eza dela eta. Baina aurreko bataio zegoen. 1962an Ravier anaiek Couffite anaiak izena proposatu zuten, gogorazteko Joseph eta Louis Couffite anaiak zeintzuk hil ziren Pitón Carréko Iparraldean. IGN frantziarrak uko egin zion proposamen horri eta 3028 Punta anonima geratu zen. Gaur egun, Hego Chabarrou Tontorren (Alphonse Meillon) gertutik dagoen punta batek Coufitte anaien izena du.

(35) Pez Lepoko Punta da.

(36) Pezeko Punta. Bi punta horiek aipatu behar dira, Nahiz eta aspalditik ezagunak izan (IGNko mapa Liena 147.orrialdean, 1938ko argitalpen berezia; 1980ko harmakadara arte ez dira Pirinioetako bibliografian aipatzen. 1960etako Ollivier Gidaliburuan erreferrentzi ez zehatza agertzen da.

(37) 3057.Punta. Gaur egun Marcos Feliu Tontorra da. Betidanik oso zaila izan da Bachimalala Hanndia eta Abeilleren arteko puntak ezberdintzea.

(38) 1974ko Lentilla Tontorraren egiaztapena.

(39) Josep Silvaren ondoren beste pertonak batzuk Crabounose Palarenaz konturatu dira, gaur egun hirumilako mamuaren artean agertzen da.

FTer (Fidelek itzuli du)

Gehigarria, 2015eko otsailaren 10.

Orain azal dezakegu, zergatik Josep Silvaren zerrenda ez zen argitaratu Federación de Entitats Excursionistes de Catalunyara bidali zenean unean eta zergatik 1983an FEEC-ari paperen artean nahastu zitzaion.
Horretarako 1976ko Juliol-Agosto Vertex aldizkari 50 zenbakidunera joan behar da "Actualitat Alpinistica" atalean Josep Silva i Terradesek 30 urte baino gehiagotan zehar igotako 161 hirumilkoari buruzko aipamen laburra agertzen da (144. orrialdean). Hori bai, "Actualitat Alpinistica-ren kazetariak, Manuel Punsola i Mitjans zela ematen du, esaten du aldizkarian agertzen diren lerro horiek Joan Enric Farreny i Sistac hil ondokoak direla. Honek aipatutako atala idatzi zuen 1976ko maiaztzaren 17a zoritxarreko mendi istripuan hil arte Gaubeko Couloirean. Ez da ausarta pentsatzea Josep i Silvaren lehenengo komunikazioa Federakundera Farrenyk uztitako paperen artean geratu zela eta zirkunstantzia haietan galdu zela.

HIRUMILAKO MAMUAK. ARNALESEKO ORRATZA.

"Eguraldia hobetzen ari da.Hodeiak uxatxen dituen haizeari esker.Hego edo ekialdeko tontorrean nago [Infernuko Tontorretakoak] eta emeki altxatzen den etzetik jarraitzen naiz, bat batean izugarri hutsune agertzen da. Han pitzadura nabarmena ikusten da, non rappel aproposa egin behar dudan amildegira hurbiltzen naiz.ez dut ainguraketarik aurkitzen, baina kontu handiz diagonalean pitzadurantz jaisten ikusten dut posiblea dela eta di da batean han bertan nago.".

"Pausu delikatuen bitartez beste aldetik igotzen naiz eta han, piska bat gorago, pare bat iltze aurkitzen ditut kontrako norabiderantz rappelatzeko baliogarriak direnak. Alde errazagoa batetik jarraitzen naiz, ezkerrerantz desbideratzen naiz punturik altuena irits nadin."

" Jarraipena begiratzen dut eta beste kota batzuk txikiagoak dira kokaturik nagoenean baino ulertzen dut.Arnales tontorrera heldu naizela ondorioztatzen dut, ertza jaisten jarraitzen baita.Konbentzimendu horrekin mapa puska bat uzten dut eta poliki Pondielloseko lepora jaisten naiz.Bidea aurrera egiten dudan heinean eta Saretteko lepora heldu ondoren, ikuspegi berriak jakinarazten dit oso erraz beste kotak baztertu dituela hiru mila metrotara ez iristeagatik."

"Duda mudan, ziurgabetasuna amaitutzat emateko eta ez duela ezer atzera utzi segurtasuna izateko lepo gainetik dauden kotak igo ditzan itzultzen naiz. Pentsatu eta egin, motxila uzten dut eta zuzenki hasten naiz igotzen ertz entretenigarritik jarraitzen, handik gutxira tontorrean nago [Hego Arnalesean].Handik beste tontor bat ikusten dudanez, tontor ertzetik haruntz igotzen naiz [Arnales] hola eginda lehenago egindako bidearekin lotzen dut zalantzarik gabeko Arnalesen ataria amaitutzat emanez."

(1949-2004) Hipólito Maesoren "Qué bonito son los Pirineos" liburutik zati hau atera da. Madrid, Innominada, 2001. 26 eta 27 orrialdeak. Kortxeten arteko oharrak nireak dira.

Infernu Tontorrak Saretas lepotik ikusita(Argazkilaria: FTer)

Marmolera, Estibiecha eta Salva edo Quijada de Pondiellos aintzineko izenak ordezkatu dela dirudi modernoagoa eta iparraldetik datorrenatik: Infernuko Tontorrak. 1863ko urtean Henry Russellek jasotzen zuen izen hori Mendebaldeko tontorra igo zenean Jean Marie Sarettes gidariarekin batera.Mendi magalean infernuko gaua pasatu zen hotzagatik.Baina ez da jude-kristau tradizioa baztertu behar; izan ere 1929 ko Peñalara aldizkarian Próspero García Gallardok esaten zuen: "Parean Infernuko Mendiaren ormak genituen moduan amildegiez beteta eta harri txuri eta gorri sugar moduan seguraski hemendik dator bere izena.". Arnaleak ere Pondiellosetako Tontorrak izendatu dira, behintzat izen horrekin agertzen dira hasierako kartografia ofizial espainiarrean (1936 eta 1965eko Sallent 145.orrialdean); hemendik Javer Malok izena hartu zuen 1972ko C-7 Piedrafitako Zirkuaren mapa egiteko; era berean mapa horrek Feliu Izarrek iradokitu zuen 1985ean bere lehenengo hirumilako zerrendak sortzeko.

Pondiellosetako Quijada edo Infernu Mendetako ekialdeko ertza dagoen orratzaren gorunea frogatzeke geneukan. Ertza honek Arnales taldea lotzen du. Hipolito Maesoren kontaketak itxaropenak ematen dizkigu; izan ere berak orratza eta Arnales tontorra nahastu zuen. Egia da orratza ez dela inongo kartografiarik agertzen, hau da posible izatea Infernu Ekialdekotik banatutako pitzararen estutasunagatik. Luis Alejos eta Miguel Angulok aipatzen dute orratza bakoitzak bere liburuetan, baina ez da Buyseren gainontzeko kotaren zerrendan agertzen.

Tontorrerako sarbidea, a priori, erreza zela ematen zuen Arnaleseko aldetik sartzen. Horregatik,Barcelonako La Vanguardia egunkariaren kazetaria Rosa Bosch konbidatu genuen. 2012ko urtean hirumilako zerrendari buruzko elkarrizketa egin zigun, horretan komentatu zigun hirumilako mamu baten bila irtenaldian interesatuta zegoela. Momentu eta leku aproposena zela horretarako eta irailaren 20 ostiralean Casa de Piedra aterpean geratu ginen berarekin.

Miguel Angulok aipatzen duen Arnaleseko pitzadura kokaturik, Ekialdeko Infernua eta Arnalesen arteko lepoa gaindiezina, Arnaleserantz abiatzen gara ertza jarraituz. Mendebalderantzako erlantz batzuek laguntzen digute ertza ekiditeko.Harria eskistozkoa da hori dela eta tentu handiz mugitu behar dugu. Berehala hiru edo lau metroko irtengune bertikal baten aurrean gaude. Parez pare gainditu daiteke IIIko tximinia aprobetxatuz edo ezkerretik zintzilikatutako erlaitzetan sartuz, non arria ona den, atzean utz daitezke zailtasunak. Jaitsierako leku beretik itzultzen bada kontuan hartu behar da.Gainean malda txikitzen da baina aldi berean ertza estutzen da. Aurreratzea ez da zaila baina une guztietan arri kalitatea baieztatu behar da.Berehala orratzaren tontorrean gaude baina jarraian pitzadura sakona dago. Ekialdeko Infernua gertu dago baina 15 metroko rappela egin behar da arrakalara iristeko eta parean dagoen III graduko orma gainditzea aipatutako tontorrera ailagatzeko. Orman rappel egiteko lazo batzuk ikusten dira.

Orratzeko tontorrean (hiru bloke kareharrizko osaturik) egindako neurketa 3034 metrokoa da. 30 metroko soka erditik tolestua egiten dugu pitzadurara rappela. Behera iristean sokako metro bat soberan dela konturatzen gara. GPSaren neurketa oso zaila da pitzadura oso txikia baita (1,20 metrokoa) eta han sartuta GPSaren seinalea oso aleatorio da 3020 eta 3028 artekoa. Orratzeko tontorretik ez da pitzaduraren hondoa ikusten eta gutariko batek hamar metro jaisten ditu Pondielleseko isurialdean Orratzeko hego ezproitik, terraza batean iritsi arte nondik hondoa ikusten den pare metro beherago.Sokaren neurrira eta bisual erreferentziarekin batera baiezta dezakegu Orratzaren goragunea hamar metrokoa baino gehiago dela, 12 eta 13 metrokoa izanik. Horren ondorioz, Buysek jarri zuen goraguneak betetzen du. Altimetro barometrikok 15 metroko aldea eskaintzen digu.

Arnaleseko Orratza xehetasuna (Egileak: Alfredo Goitia)

Arnaleseko Orratza aukeratutako izena, nahiz eta Ekialde Infernuaren gandorra kokatuta, Arnales toponimo hirumilakoaren artean saitzen da mantetzen, zein Hego tontorra, nagusia baino gutxi txikiagoa, beti zalantzan egon da eta orain SITARen arabera 2999,9 metroak ditu.Horiek horrela, GPsgailuak 3003 metro eman zizkigun. Gauza bera gertatu da egindako neurketa guztiekin 3003 eta 3006 metro arteko izanik.

Datu teknikok:
Arnaleseko Orratza:....... 30T 724333 4740136  z:3034
Orratzaren pitzadura:..... 30T 724325 4740140  z:3021

Ekintza kontsultatu nahi baduzue:
Aguja de Arnales.

2013ko urriaren 6an La Vanguardian Rosa Boschek artikulu hau argitaratu zuen, aquí y aquí.

FTer (Fidelek itzuli du)