CHAUSENQUEREN ZERRENDAKO HIRUMILAKOAK(1854)

Vincent de Chaunsenquek(1782-1869), XIX. mendearen lehenengo erdian, Ramond-ek eraginda, itsatsotik itsasora Pirinio frantziaren esplorazio zehatsa egin zuen. Era berean, hurrenez hurreneko guden gorabeherak utzi zintuenean, lurralde espainiarrean ere ikerketak egin zituen. 1824an Vignemalerako ahaleginean, gaur egun bere izena duen tontorra igotzea lortu zuen Petit Vignemaleren gandorra jarraituz, igoera hau ez da ahuntzaren gauerdiko eztula.Zailena egin eta gero ez ziren Pique Longuera pasatzera ausartzen, izotza ez zapaltzeagatik.Garai hartan glaziarrek errespeto handia ematen baitzuten.1847koan Neouvillearen lehenengoa.

1834an Pirinioen osotasunei buruzko lan handia argitaratzen du.1854an eguneratzen du bi aletan:""Les Pyrénées ou voyages pédestres dans toutes les Régions de ces montagnes depuis l'Océan jusqu'à la Méditerranée" izenburupean.Jatorrizko liburuak Frantziako liburutegi nazionalaren webgunean kontsulta daitezke [1.alea] eta [2.alea].

Egia da Chausenquek ez duela hirumilako zerrenda mehatsik egiten, baina bere lanaren eranskinak altitude zerrenda ez mehatsik agertzen da, herri,lepo eta tontorrez osaturik; horretan tontor zenbaki dezente agertzen dira eta horien artean hirumilakoak ere bai. Ezaugarri deigarria da altuerak metrotan eta toesetan agertzen direla neurketaren egilearekin batera. Horregatik, lan bilduma ezin hobea da aurrekotasun aditu batzuek egindakoa.

Balizko kasuan, garai hartan , norbaiti hirumilakoak interesatu balizkio, ez dago zalantzarik zerrenda horretatik bere helburuak atera zituzkeen.Bestalde zerrenda honek argi eta garbi erakusten digu zein egoeratan zegoen mendilerroko altitude goreneko ezaguera garai hartan.Zerrenda honetan falta denak azaltzen du zenbat falta zen artean mendilerroan esploratzeko.

Deigarria da jarraian eskaintzen den tontor zerrendan Peytierek altuera neurri zehatzak egin zituena.Hemen bere lan-geodesikoren profesionaltasuna azaltzen da eta mende hartako bigarren erdian oinarria izango da estatu nagusi frantziarren mapa egiteko. Hau guztien berri eman zuen Chausenquek. Honek esaten du neurririk zorrotzenak Coraboeuf koronel, Peytier kapitaina eta Testu eta Hossard tenienteek egin zituztela, beste batzuek egindakoak ere eskaintzen ditu.
1850an inguru zeintzuk hirumilakoen errolda egin ziren ikus ditzagun.Chausenqueren taula ( bigarren aleko 326. orrialdetik 332. orrialdera) errepikatzen dugu berak idatzi zuen bezala. Altuerak metrotan eta toesetan azaltzen ditugu komentario batzukin batera izenak argitzeko.

Le Mont-Calm	3030m	1580t	Coraboeuf
	3157m	1620t	Reboul
Pique d'Estats	3141m	1612t	Coraboeuf
	3251m	1668t	Reboul
Pique Fourcanade ou Maïl d'Espouïs	2882m	1479t	Peytier
	3058m	1569t	Reboul
Crête de la Maladette à l'ouest des Pics	3171m	1627t	Charpentier	Maladeta Mendebaldeko tontorrei buruzkoa da
Pic Occidental, glacier	3312m	1699t	Peytier	Maladeta tontorra da
Pic de Malahitta, glacier	3354m	1721t	Peytier	Maldito tontorra da
	3483m	1787t	Reboul
Pic Oriental de Néthou, point culminant	3404m	1780t	Peytier
	3580m	1837t	Reboul
	3370m	1729t	Tchihatchef
Pic de Carbious, vallée de Lys, glacier	3177m	1630t	Reboul	Crabioulesetako tontorra
Tuc de Maupas, glacier	3110m	1595t	Peytier
	3148m	1615t	Reboul
Pic Quartau, glacier	3143m	1613t	Peytier	Gourgs Blanc da
Pic Quayrat, glacier	3059m	1569t	Peytier
	3089m	1585t	Reboul
Pic Posets ou Pic Poleto, Val d'Astos, glacier	3367m	1728t	Peytier
	3438m	1764t	Vidal et Reboul
Perdighero, montagne	3220m	1652t	Peytier
Pic Pétard	3177m	1630t	Peytier	Gran Bachimala da
Pic de Hermitans entre le val de l'Asto et Louron	3029m	1554t	Vidal et Reboul	Hermitans izena Gourgs-Blanc-erako ere erabili den arren, hemen Clarabide tontorrari dagokio
Pic de Thou	3023m	1551t	Peytier	Lustou da
Pic de Batoa ou de Biedous, Punta de Souelsa	3034m	1557t	Peytier	Culfreda tontorra Harritzekoa da Suelza tontor honekin nahastea
	3052m	1566t	Vidal et Reboul
Le Mont-Perdu, glacier	3351m	1719t	Peytier
	3436m	1763t	Ramond
Le Cylindre, glacier	3322m	1704t	peytier
	3333m	1710t	Ramond
Pic de la Cascade ou extrémité de la Plateforme, glacier	3276m	1681t	Ramond	Marbore tontorrari buruzkoa da
Le Taillon, glacier	3146m	1614t	Peytier
	3214m	1649t	Vidal et Reboul
Montagne de Troumouse, glacier	3086m	1583t	Peytier	Peytierrek gaurko Troumouse tontor adierazten du erpin geodesikoa. La Munia Baliteke Vidal eta Reboulek punturik gorena adieraztea:La Munia
	3200m	1642t	Vidal et Reboul
Cambielle, montagne, glacier	3174m	1628t	Peytier	Campbieil da
	3235m	1660t	Vidal et Reboul
Pic Long, glacier	3192m	1638t	Peytier
	3251m	1668t	Vidal et Reboul
Neouvieille, montagne, glacier	3091m	1586t	Peytier
	3155m	1619t	Vidal et Reboul
Vignemale, montagne, glacier	3298m	1692t	Peytier
	3356m	1722t	Vidal et Reboul
Pic de Badescure ou Costerillou, glacier	3148m	1615t	Vidal et Reboul	Balaitus da
Pic de Baretous, glacier	3146m	1613t	Peytier	Balaitus ere bai. 1825an Peytier eta Hossardek lehenengo igoera lortu zuten hurrengo urtean egonaldi eginez
Pic d'Arrieugrand	3003m	1541t	Vidal et Reboul	Palas tontorra da
Som de Séoube, montagne	3132m	1607t	Junker	Berriro Balaitus baina hemen 1790an neurtu zen

Ikusten dugu Balaitusi emandako izen ezberdinak Chausenquek tontor ezberdintzat hartzen duela. Hemen aipa liteke Beraldik mendiaren hogeita hamaseiko izen zerrenda ematen duela.Ez da harritzekoa horri lotuta nahastea zenik nagusi, ondoko zerrendetan aurkitu baitugu(UECko zerrenda ikusi).Vidal eta Reboulek hartutako altuerak, gehienetan handiagora, Tarbesen hasierako datuaren akatsa dela eta.

FTer. Fidelek itzuli du

Hirumilako Mamuak: Cap de la Coma de Riufred.

Pirinioetako hirumilako ekialdeagoak Andorrako atarian kokatzen dira.Pica Estaseko mendigune adierazgarrian, Catalunyako mendirik altuena baita.Gutxiko hedadura izanik, hirumila metro gorako eremu hau lehenengotariko bat izan zen esploratzen. Horrela 1825ean, Frantziako mapa egiteko,Coraboeuf eta Testu Montcalm-era joaten dira; izan ere, tontorrean lehenengo mailako erpina kokatzen dute.Han bertan "Izotz txiki aroaren" une gorenean aste osoan zehar etengabeko elur-ekaitzak pairatu zituzten bere kanpin-dendatik atera ezinik.1864an Russellek Pica de Estats bisitatu zuen, baliteke aipatutako bi ofizial geodesikoek lehenago bisitatzea , zeren Montcalm-etik Pica de Estatsera distantzia laburra eta sarbide erraza baita.Beraldiaren ustez geodesikoen igoera Montcalmera lehenengo dokumentaua da baina Alain Bournetonek bere artikuluan "Deux siècles d'ascensions au Montcalm-Pique d'Estats" argitaratzen du Candolle botanikoaren memoria bidaiaren arabera, honek 1807ko uztailaren 17 an Montcalm tontorra lortu zuen Simon Faure mendi-gidaiarekin batera. Artikulu hau 1999 urtetik 2000 urtera argitaratu zen lau zatitan, Pyrénées aldizkarian 200 zenbakidunetik 203 zenbakidunera hain zuzen ere.

Montcalm eta Pica de Estatsen arteko tontorrak gandor guztiz etzan da.Honek ekialdera Riufreteko goi-ibarra eta mendebaldera Estatseko Cometa banatzen ditu. Gunerik baxuena Riufret-eko lepoari esaten zaio. Banalerro honetaz arituko gara. Uda garaian harritsuen arteko maiz igarotako bide zabalak bi tontorrak lotzen ditu. Altuera mantentzen ahaleginduz, bideak albo batera uzten du gandorreko muinoa.

1998ko bostgarren argitalpenean gastelaniaz Buysaren liburua "Pirinioetako hirumilakoak" 54.atalan (537. orrialdean) iradokizu erregistoa agertzen da. Bigarren puntuan, Castellar del Valleseko Josep N Torrasek 3041 metroko kota baliozkotzat ematen du eta IGN-Faren arabera Riufred lepotik gertu dago. Buysaren zerrenden barruan muino hau 1117 zenbakidun gainontzeko kota agertzen da, IGN frantziarrak 3041 metroko altuera ematen dio kota honi.Luis Alejosek kota hau gainetik aipatzen du Pirinioetako hirumilakoen gidan.

Aipatutako Alain Bournetonen artikuluan [Pyrénées nº 202, p.133], egileak proposatzen du 3041 metrotako kotari Simon Faure izena eman zaiola eta birbataiatzea Verdaguer Tontorra Candolle Tontorra izena emanez. Honekin batera esaten du kokapen bat bilatu behar del Coraboeuf eta Testa izenak iraunarazteko. Era berean, Gabarrou izena gehiegi erabiltzea dela, batez ere 1932 urtetik baino lehenago d´Ussel eta Arlaud Pica d´Estats ekialdeko ertzatik ibili ziren, hauxe da Pere Gabarro baina aurrekoa. Aipatu behar da tontor bikotzaren lehengo bisita, non geodesiko erpin kokatu zen, militar espainarrek egin zutela.

2007ko azaroan,Castellar de Valleseko Centre Excursionistaren aldizkariak, 470 zenbakia 14.orrialdean, alegia, Josep M. Torrasen artikulua argitaratzen du, non 3041 metroko kotara bisita deskribatzen duen. Honetan Buysek ezarritako irizpideak hirumilakoak onartzeko soberan betetzen duela ziurtatzen du.

Mamu-harrapatzaileak kota hau, mendiguneko batzuekin batera agendan geneukan baieztatzeko, 2008ko martxoaren 13an Lluis Montanen e-posta jaso genuenean aipatutako artikulua azpimarratuz.Hau eskertzen dugu.

Era berean, FEECaren Vértex aldizkaria 2008ko març-abril 217.zenbakia zuzendaritzako gutun atalean (4.orrialdea) Josep M. Torras Hometen mezua agertzen da Un nou tresmilaren izenburuarekin. Mezu honetan laburki adierazten du hirumilako berria dela

Cap de la coma de Riufred Montcalmetik (Argazkilari: Lluís Muntan)

2009ko abuztuaren 20an Joseba Calzada toki honetara abiatzen da eta bisita honi dagozkion GPS neurriak hauxe dira: kota honentzako altuera 3044,6m. (IGN-Faren arabera 3041 m.eta ICCaren 1:5000 kartografiak 3040,3 m. ematen dizkio mendi honi).Montcalm-en aldetik, hau da iparraldera, Riufret lepoak(2978 m.) gorunea markatzen du eta Pica de Estatsen aldetik GPSak 14,2 metroko gorunea ematen du(ICC 1:5000 eskalaren arabera 10,7 m. dira).

ICCaren kartografia 1:5000 eskalan

Puntu honetako Josep M Torrasek aukeratutako katalan izena Cap de la coma de Riufred, puntu hau guztiz Ariegeko departamentuan kokaturik dagoenez: Cap de la coume de Riufret.Orain arte dirudien altuerik zehatzena ICCk emandakoa dela 3040,3 metrokoa alegia.

Cap de la coma de Riufred Riufre lepotik ikusita (Argazkilari: Martín Garmendia)

Cap de la coma de Riufred Pica de Estats-etik (Argazkilari: Joseba Calzada)

Hurrengo esteketan ekintza kontsulta dezakezue:
Cap de la coma de Riufred.
Cap de la coma de Riufred Soulcemgo urtegitik.

Datu teknikoak:
Cap de la coma de Riufred :............. 31T x: 369093 y: 4725470 z: 3044,6
Cap-Pica de Estatseko lepoa :............ 31T x: 368983 y: 4725431 z: 3030,4

FTer (Fidelek itzuli du)

HIRUMILAKO MAMUAK: MALAVESINAKO IPARRALDEKO ORRATZA.

Besiberriko mendiguneari Montarto izena eman zioten aurreneko esploratzaileek. Hau osoa Kataluniako lurraldean kokatzen da, Aran bailaretik hegoaldean aurkitzen da Noguera Ribagorzanako isurialdean.Eremu honetan, hirumila metro gorako tontorrak lerrokatzen dira iparraldetik hegoaldera doan gandorraren orientazioa ia ezin hobea izanik. Mendebaldean Besiberriko haranak drainatzen du, eta ekialderantz Malavesinako isurialdea zeinak Cavallers-eko urtegian ibairatzen duen Riu Maloko sakanetik.Hegoaldean Caldaseko Capceresek Gemenako bailara eta Coma lo Formoko sakana banatzen dituzte, azken honek Toreko Nogeran ibairatzen du.

Hego Besiberri eta mendiguneko tontorrik altuenaren artean, Coma lo Formo alegia, gandor zorrotza dago, non Hirumilako Taldeak bost orratz identifikatu zituen. Hauek ez ziren katalogoan sartu (Luis Alejos. Guía de los 3000m. Sua Edizioak, Bilbao, 2005) 1111tik 1115era gainontzeko kotak dira. Miguel Angulok orratz hauen batzuk aipatzen ditu Pirinioak 1000 igoerak 4.alean.

Nork eskalatu zuen gandor osoa lehenengo aldiz?. Ez dakigu. Gandor honen muturretako tontorretara lehenengo igoerak izan ziren: Coma lo Formora hegoaldetik militar espainiarrak igo ziren 1857an; Hego Besiberrira mendebaldetik Packe eta Dashwood igo ziren 1866an. 1919ko abuztuaren 2an bi tontorren arteko zeharkaldia Estasén, Giró, Feliu, Canals eta Herzogek egin zuten, ekialdeko elurtegitik orratzak ekidinez( 1920ko CECaren aldizkaria).1926ko uztailaren 31n Arlaud eta bere lagunek orratzak saihestu zituzten mendebaldeko biretatik(Arlauden karnetak).

Coma lo Forno Hego Besiberritik (argazkilaria: Jesús Mari Linaza)

2008ko abuztuaren 13an gandor osoan zehar ibili zen. Iparraldegoa den orratza, Hego Besiberritik gertuena, 1111. gainontzeko kotak iparralderantz 17 metroko gorunea eta hegoalderantz 27koa dituela hartutako neurritan ikusten da. Horretaz gain, hegoago den orratza, Coma lo Formotik gertuena, 1115. gainontzeko kotak iparralderantz 31koa eta hegoalderantz 9koa ematen ditu.

Malavesinako Ipar orratza jaitsiz hego gandorretik (argazkilari : Josu Linaza)

Malavesinako Hego Orratza eskalatuz iparraldetik (argazkilari: Josu Linaza)

Malavesinako orratzak behin-behineko izena hartzen dugu multzo osorako. Kataluniako kartografiko instituaren arabera, 1:5000 eskalako serian hain zuzen ere, Hego Besiberri eta Coma lo Formopean dagoen arroak eta laku txiki batean ibairatzen duela Riu Malo sakanetik Malavesinaren izena ematen zaio.

Hurrengo estekan kontsulta dezakezue ekintza osoa:
Mendietatik : Ipar Besiberritik Celestin Passetera gandorra

Datu teknikoak:
Ipar erdi Besiberri Simó Gailurra :........ 31T x: 321717 y: 4718954 z: 3000
Hego erdi Besiberri Jolís Gailurra :....... 31T x: 321657 y: 4718878 z: 3001
Hego Besiberri :......................... 31T x: 321725 y: 4718199 z: 3024
1111. mendi lepoa-Hego Besib :................ 31T x: 321754 y: 4718153 z: 2997
1111.Kota :............................. 31T x: 321768 y: 4718111 z: 3014
1111. mendilepoa Comaloformo :.............. 31T x: 321798 y: 4718032 z: 2987
Coma lo Formo orratza1115.mendilepoa :................ 31T x: 321835 y: 4717945 z: 3018
1115. mendilepoa_Coma lo Forno :................. 31T x: 321842 y: 4717940 z: 3009
Coma lo Forno :......................... 31T x: 321874 y: 4717929 z: 3031

FTer (Fidelek itzuli du)

Unió Excursionista de Catalunya-ren hirumilako zerrenda (1935)

Hirumilako zerrendarik zaharrentzat dauka eta horrela Buysek aipatzen du bere liburuan.Hau ez dela egia ikusi dugu (ikusi Almarzaren zerrenda).Are gehiago ezin da zerrendetzat hartu.

1935ko ekainean Unió Excursionista de Catalunyak,UEC, bere aldizkari osoa Pirinioetako hirumilakoen gaiari ematen dio.Sarreran tontor hauen gorespen-idazkera egiten da esanez Pirinioetan mendizaletasunaren adiezgarririk handiena dela.Baina gauzak Catalunyara bakarrik emango du: "Per fer l'elogi del Pirineu hem cercat i us detallem les màximes alçàries..." (Pirinioetako laudorioa egiteko mendirk altuenak bilatu eta zehaztu dizuegu...). Eta holakoa da,aldizkariaren lehenengo orrialdetan Katalunian hirumila metrotik gora diren tontorrak jasotzen dira. Hau da zehats mehatzekoa izan nahi duen zerrendak eta soilik bost tontor ditu.Garai hartan Frantzian mapak, bibliografia, eskarmentu metaturik bazegoen, baina hegoaldeko isurialdea mendiaren ezagupena artean eskasa zen. Poliki poliki bidea egingo da.

Hirumilako katalanen zerrenda horri, atzeko orrialdetan Pirinioak osoan igo daitezkeen hirumilako lista gehitzen zaio, hau ez da zehats-mehatsekoa izango, izan ere izenburuan agertzen da "Diversos cims de tres mil metres del Pirineu Catalá, Aragonès i Francès", "Zenbait tontor...", ausaz aukeratuko balute bezala. Argi da tontorrik adiezgarrienak agertzen direla, baina ematen du gehiegi ez dela zehaztu izan nahi, baliteke ziurtasun ez jakitea bera izatea?.Adibidez, zerrenda katalanan Montcalm (3080m.) Pica d´Estats-ekin batera Pallars Sobirako medilerrorik garrantzitsuena dela aipatzen da, Montcalm berriro ez da agertzen ez du ezta sarrera propia ere, ez tontor katalanen artean ezta gainerakoen ere.

Aldizkariaren ezaugarri bat, bi tontorren zerrendetan, izena eta altuera ez ezik kokapena ,tontorrera iristeko bide arruntak, aterpe eta ordutegiak ere aipatzen dira. Dirudi antzinako eta seguraski mendiko gida desiratua erabili nahi zutela. Aldizkari osoak argazki iruzkinekin ditu egileak izanik: A. Miró, R. Escayola, J. Ventura y Ll. Trabal. Osterantzean, artikuluaren egilea ez da aipatzen.

Orrialde bikoitzean Eserako goi-ibar eta Malditos mendien ikuspegia, beharbada Benasque Portillonetik marraztuta (ezezaguna).

Bi zerrendatan agertzen diren tontorrak errepikatzen ditugu erabilitako altuera eta grafia errespetatuz.

Hirumilako katalanen zerrenda (5):

PICA D'ESTATS	3141 m
MULLERES, TUC DE	3005 m
BECIBERRI	3020 m
COMOLO FORNO	3005 m	Fijatu behar da altuera gutxiago duela Beciberrirekin alderatuz.Hasieran mendilerroko tontor batzuen altuerak ez zeuden oso argirik.
COMOLO PALES	3007 m	Gaur egun Punta Alta deitzen diogu tontor horri.

Pirinio osoko hirumilako batzuen zerrenda (39):

ANETO, PIC	3404 m
ARAGÜELLS, PIC	3037 m
BALAITOUS O MARMURET	3146 m
BECIBERRI, PIC	3007 m
CABRIOLES, PIC DE	3115 m
CASCO	3006 m
CILINDRE	3327 m
COMOLO FORNO	3005 m
CORONAT O CORONES, PIC		Altuera ez da aipatzen jakin ez delako.
CRISTALL, PIC DE	3150 m	Aldizkariaren arabera Deabru Gandorrean kokatzen da.
D'ALBA, PIC	3096 m
D'ALBA, DENT	3114 m
GABIETOU, PIC DE	3033 m
GORGS BLANCS, PIC DELS	3114 m
INFERN, PIC DE L'	3125 m
LITEROLA, PIC DE	3145 m
MALADETTA OCCIDENTAL	3312 m
MALADETTA ORIENTAL	3204 m	Ematen du bi MALADETTAS-en altuera trukatuta dagoela.
MALPAS, PIC DE	3110 m
MARBORE	3253 m
MONT PERDUT, PIC DE	3352 m
MULLERES, TUC DE	3005 m
MUNIA, LA	3150 m
PERDIGUERO, PIC DE	3220 m
PIC DEL MIG	3354 m
PICA D'ESTATS	3141 m
PORTILLO D'OO, PIC DEL	3130 m
POSETS, PIC DE	3367 m
PUNTA ALTA	3007 m	Ikusminez izen modernoa agertzen da: COMOLO PALES
PUNTA D'ASTORG	3354 m
RAMOND, CIM DE	3248 m
ROYO, PIC DE	3145 m
RUSSELL, PIC	3201 m
SERRE MORENE	3114 m
TAILLON, PIC DE	3146 m
TEMPESTATS, PIC	3289 m
TRAMOUSE	3066 m
VALIBIERNA, PIC	3047 m
VIGNEMALE	3298 m

Azpimarratzekoa da Punta Alta eta Comolo Pales izenarekiko agertzen den zalantza. Tontor bera bada ere (Buysek bere liburuan aipatzen ditu bi tontor ezberdin izango balira bezala). Ezin da onetsi bi zerrendatan Besiberriri ematen dion altuera, bietan ezberdina da. Dudarik gabe, Hegoaldeko Besiberrira igortzen du, izan ere, zerrenda katalanaren ibilbideak Besiberriko harana eta Avellaners-eko lepoa aipatzen du. Gero zerrenda orokorrak aurreko ibilbidera igortzen du (hemen Buysek, Iparraldeko Besiberri eta Hegoaldekoa aipatzen ditu, baina aldizkariaren inoiz ez da hori esaten );harritzekoa da zerrendan Pic de Cristall agertzen denean esanez Deabruko gandorrean kokatzen dela; ez dugu berririk hirumilakoa sailkatu denik; gainera bera altuera Balaitous berarena baino handiagoa da.

Orokorrean zerrendak 39 tontor ditu, Buysek 41 zenbatzen ditu badakigu non dagoen aldea. Esatekoa da garai hartarako hirumilakoaren kantitatea oso eskasa dela, 1932ko Lorenzo Almarzaren listarekin konparatuz, horretan 57 tontorrak sailkatzen dira, denak aragoiak. Argi da ez dela zerrenda osorik egin nahi; nahiz eta gainetik Montcalm aipatu gero ez da zerrendan agertzen. Areago, mugatik at ezta tontor frantziar bat agertzen.

Horregatik, ez dago esaterik lehenengoa izan denik; ezta zerrendarik ere ez. Esan daiteke baliteke hirumilakoei buruzko mendiko lehenengo gida izatea.

Mila esker Carles Giné-Janeri aldizkariaren kopia bat emateagatik Centre Excursionista de Catalunyako liburutegitik aterata.

FTer .( Fidelek itzuli du)

HIRUMILAKO MAMUAK: LEHENENGO KONTSEILARIA.

Neouville-Pin Longeko mendigunea osorik lurralde frantziarrean kokatzen da.Bere granito-gandorrak zeruaren aurka ebakitzen dira eta bere haranetan ezin konta ahala lakuen urdin eta berdeak dir dir egiten dute.

1787ko abuztuan Reboul eta Vidalek Turon de Neouvilleko tontorra zapaltzen dute. Haiek Neige-Vieille de Caplongue izena eman zioten. bere gidaria S. Guicharnaud izan zen. Bi adituen asmoa tontorrik altuenera igotzea zen; Neouvillera hain zuzen ere. Aldea ezagutzen duen edonor ez du haiek Turonen geratzeak harrituko, Hiru Kontseilari Mendiaren zeharkaldia saiatu gabe. Bestela, Neouvilleko Hego-Hegomendebaldeko ertzearen oinarrian kokatuko liratekeen. Neouville edo Pic d´Auberteko tontorra 60 urte beranduago zanpatuko da.1847ko uztailaren 10ean, Chausenquek, Bastien Teinturier gidariarekin batera, punturik altuena lortzen du Glera eta geroago bere izena emandako izena arrakalatik. Chausenquek 65 urte ditu.Jakinminez,ez Reboulek ezta Vidalek ere ez ziren Pirinioetako lehenego hirimilakoa igotzeaz konturatu; izan ere, hauek 1619 toesen altuera eman zioten Turoni. Hala da, oraindik urte batzuk falta ziren metroa luzaeraren neurri bezala har dadin.

Turon de Neouville Hiru Kontseilari Gainarekin lotzen duen gandorrean hiru muinoak aurkitzen dira, hiru aholkulariak, Robert Ollivierek "Guide de los Pyrénées Centrales II. alean" adierazten duenez hauek mendiari izena ematen diote. Hala ere, Henry Beraldiaren "Cent ans aux Pyrénées" liburuan esaten da izena horrela dela Baregeseko hiru ehiztariek Neouvilleko arrakalan bilera edo kontseilua egin zutelako. Hiru ehiztari hauek Hiru Kontseilari mendi tontorrera igotzean izango lirateke...eta Turonekin loturik gandorra behin ikusiz gero bide beretik bueltatu. 1891ko abuztueren 3 H. Brulle, Celestin Passet eta De Monts-ek gandor horretan zehar ibili ziren lehenengo aldiz. Haiek Hiru Kontseilari Gainari Petit Turon esaten diote.

1900 eta 1906 urte bitartean Leon Maury, Denis Eydoux eta Saint Saud konteak mendiguneko toponimoaren azterketa osoa egin zuten. mendi honen antzinako izena "Soum de Maniportet" zen,bere oinean zegoen glaziaren izena, hauxe baitzen. Maniportet pasabide txarra esan nahi du eta dudarik gabe Neouvilleko arrakalari erreparatzen dio. Izan ere, noizean behin Gleratik Cap de Long-era pasatzeko erabiltzen zen igarobide hori.Hainbeste aldiz bezala, ez zitzaien Commission de Topographie et de Toponymie de la Fédération de Sociétés Pyrénéistes egindako fundamentuzko aholkuei kasurik egin; horregatik antzinako izena galdu zen. Toponimo-lanen zehats mehatseko zerrendatzea L. Mauryren "Les noms de lieux des Montagnes Françaises", París, 1929.liburuan aurki daiteke.

Buysaren aparteko kotaren zerrendan ez da hiruretik ezta bat agertzen. Guk ordena gorakoa erabiliko dugu, horregatik mendebaldetik ekialdera izango dira: Lehenengo, Bigarren eta Hirugarren Kontseilari. Dena dela, aipatu behar da "Pirinioak 1000 igoera II.alea" agertzen den M.Angulok egindako krokisa Lehenengo Kontseilua dagoela 3010 metro eta 15 metroko gorunea izanik.

2007ko uztailaren 31n baieztatu zen muino hauen mendebaldena dagoenak, txikienak alegia, 3035 metroa dituela eta Turon de Neouvilletik banatzen den leporantz 32 metroko gorunea duela, beste alderantz, Bigarren Kontseilarirantz goruneak 14 metro dituela. Era berean, Bigarren Kontseilari neurtu zen, bere altuerak 3023 m. eman zituen, Lehenengo Kontseilarirantzko goruneak 18 metro zituen eta 9 metrokoa Hirugarren Kontseilarantzkoa, hurrenez hurren.

Hiru Kontseilari Tontorretik ikuspegia. Turonekin lotzen duen gandorra Lehenengo Kontseilaria orratza ikus daiteke. (egilea: Igertu)

trois Conseillers iparraldetik. Lehenengo Kontseilari tontorretik eskubira dago. (egilea: Igertu)

Ekintza hurrengo estekan kontsultatu dezakezue:
Igertu : Trois Conseillers

Datu teknikoak:

Primer Consejero :......... 31T x: 263972 y: 4746247 z: 3035
Segundo Consejero :........ 31T x: 264014 y: 4746280 z: 3039,1
Pico Trois Conseillers :... 31T x: 264120 y: 4746313 z: 3045

FTer (Fidelen itzulpena)

HIRUMILAKO MAMUAK:ALBAKO EKIALDE-EBAKORTZA

Alba mendi-tontor eta Albako Hortzaren artean Alba Beheko lepoa aurkitzen da.Hau Mendi Malditosen gandor luze nagusiko mendebaldeko muturrean kokatzen da. Lepo hori hegoaldetik Cregüeñako haranetik iparraldera Albako Comaren arteko pasabidea da. Jende gutxi ibiltzen da hortik, zeharkatzea erreza ez baita.Normalean Albako Goiko lepoa erabiltzen da zeharkatzeko.Lepotik bi aldetara bi orratzak aurkitzen ditugu: txikia mendebalderantz Alba tontorraren ondoan eta ekialderantz bi garrantzitsuagoak Albako Hortzara iritsi baino lehen eta irtengune bertikal lepo gainetik kokatzen dira.

Alba Ebakortzen iparraldeko ikuspegia, 1077. eta 1078. kotak.Albako Coma(Argazkilari:Mattin).

Buysaren liburuan "Pirinioetako Hirumilakoak" gainontzeko 1077. kota(mendebaldekoa) eta 1078.kota (ekialdekoa)agertzen dira eta Alpina kartografiaren arabera bere altuerak 3082 eta 3087 dira hurrenez hurren. Luis Alejosek, "Pirinioak Hirumilako Gida", gandorrako bi dorre aipatzen ditu. Miquel Capdevilaren liburuan "Hirumilakoak Hogeita Hamar Ihardunaldietan" Alba Hortzaren ondoan dauden bi orratzei Albako Ebakortzak deitzen zaie.Hauxe da guk hartutako izena. Gandorrarez kanpo ikusita bi muturtxo bikiek dirudite.1882. urtean Rusell izan zen lehenengoa Albako Hortzara igotzean, ez dakigu nor izan zen Albako Ebakortzetzara lehenengoa igotzean. Baina 1882ko uztailaren 27an Brulle, Bazillac eta Passet lasterka Maladeta Mendebaldeko gainetatik Alba Tontorrera 25 minututan joan ziren. Denbora izan ote zuten gandorra ikusteko?. 1930. urtean Arlaud eta lagunak ibili ziren alde horretatik. Armengaud eta bereak ere ibilia ziren 1954 eta 1955 urtetan.

Ebakortzen zooma iparraldetik ikusita(Argazkilari:Mattin).

2008ko abuztuaren 18an Cregüeñako harenetik igo zen Ekialdeko orratzaren gorunea neurtu ahal izateko. Neurketa honek 14 metroko desnibela eman zuen. Ekialdeko puntaren altuerak 3096,7 izanik. 2009ko abuztuaren 22an zuzen-zuzen Cregüeñako haranetik(zerbait zaila) Mendebaldeko Ebakortzara iritsi zen, bere altuera 3092 eta bi ebakortzaren arteko gorunea 8 metrokoa izan zen. Bi orratzen arteko pasabidea gutxi zaila da.Harria apurturik dagoenez Mendebaldeko orratzatik jaitsiera tentuz ibiltzekoa da. Harria antzekoa bada ere,eta gune zabalagoa denez, arrailotik errezagoa da. Ekialdeko orratzetik/orratzera jaitsiera edo igoera Albako Hortzatik banatzen den kanalatik doa, apurtutakoa da eta beti pasabide errezena bilatuz(erreza sailkatzen da).

Cregüeñako haranetik ikuspegia Ekialde-Ebakortza markaturik dago(Argazkilari:Igertu).

DatuTeknikoak:

Albako Ekialde-Ebakortza........................31T x: 305298 y: 4725361 z: 3096,7
Ebakortz-Hortz Arroila.............................31T x: 305307 y: 4725349 z: 3082,6

FTer (Fidelen itzulpena)

Hirumilako sailkatzeko Buyseren arauak.

Laurogeiko hamarkadan Lleidatik Feliu Izardek egindako hirumilako zerrenda zabaltzen da:Lleidako Centre Excursionistaren zerrenda, hain zuzen ere.Juan Buysek,belgiarra espainarra nazionalizaturik eta Bigarren Mundu Gerraren amaieratik Siuranan bizi dena, hobe dezakeela pentsatzen du.

Hirumila gorako mendi pirinioaren zerrenda osoa lortzeko. Gai hori interesatu zitzaion geroztik Juan Buysek, bere ustez, mendiek bete behar zituzten arauak ezarri zizkion bere buruari, zerrenda horretan sartzeko.

Zeintzuk ziren arau horiek eta nola sortu ziren ikus ditzagun.

1986an C.E.C.-ren Muntaya aldizkarian argitaratuko lehenengo ahaleginetik Buysek argi eta garbi zuen arau batzuk bete beha zituztela bere zerrendan mendiak onartzeko. Behin betirako zerrenda osatu nahi zuenez uste zuen askoz errazagoa izango zela arau inpertsonala jartzea mendi beraren lista egitea baino.Azken finean, arauei buruzko adostasun lortuz gero zerrenda bera bakarrik sortuko litzateke.

Horrela Muntanyan zerrenda egiteko oinarritzen den arau historiko-topografikoen zirriborroa aurkitzen dugu.

«1- Definizioagatik mendi baten punturik altuena bere tontorra da,orduan 3000 gorako tontorrak lehenengo mailan sartzen dira . Teorian gehienezko altueraren puntu bat duen mendi batek soilik gailur bat izango du( Pico de los Gemelos-ek 3160 metroko bi tontor izanik salbuespenak araua baieztatzen duena da.»

Lehenengo arauan ikus dezakegu , eta adierazgarria da, pico de los Gemelosen etorkizunerako polemika prest dagoela.

«2-Tontor edo konkor gailurrak ez direnak, hau da, mendi bateko goratzerik altuena, bigarren mailakoan sartzen dira, bai aurretontor, bai orratzak edo bigarren mailako puntak.

2.1- Arau honek salbuespen justifikaturik du, aurretontor, orratz, edo mutur batek( geografilkaki bigarren mailako izanik) izena dutenak Pirinioetako aintzindariek mendi izen bat jarri zietelako eta praktikan tradizionalki mendizaleek gailurrak hartzen dituztelako.

2.2- Gerta daiteke gailur ez den mutur batetik mendi-adar edo alboko kontra horma sortzen dira eta gainera, igoerako bidea baditu, hauek elementu erabakigarriak izan daitezke lehenengo mailako tontorretan sailkatzeko. Adibide argia Espalda de Aneto da.»

Buysek gehitzen du: «"Salbuespenei" buruzko desadostasuna edo eztabaidak posible direla.Egileak biak gutxi izango direla espero du. Bestalde, Buysek kontsultatuko sokakidei eta berak ez dute uste beste formula bat adostasunerako probabilitate handiagoarekin aurkituko luketenik.»

Argitalpen horri eta batez ere Roberto Ollivieren bitartekariari esker "Hirumilako taldea" sortzen da. Bi isurialdeko mendizalez osatuta dago talde hau. Hasieran, Frantziako piriniozale batzuek mesfidantza batzuk izaten dituzte Buyse Bigarren Mundu Gerran zehar Léon Degrelle naziaren agindutara aritu baitzen. Ravier bikiek errefusatu zuten talde honetan parte hartzea.

Taldeak eman zuen bultzada erabakigarria da. Izan ere, bi urteren buruan, 1988an, Pyrenees aldizkarian arau zehatzak argitaratzen dira iaia behin betiko zerrenda osatuz. Arau berriak hauxe dira:

«1-Edozein gain, bere altuera 3000 metro gainditurik, hirumilakoa izan dadin eta Pirinioetako hirumilako katalogoaren barruan onar dakion hurrengo baldintzak bete behar ditu:
- Behintzat gaurko mapa batean agertzea edo gida batean aipatu izana.
- Bataiatu izana, hau da, izen bat izatea.

2- Onartutako hirumilakoak sailkatuko dira, bere ezugarrien arabera, hurrengo mailetan:
2.1- Lehenengo mailan sailkatuko dira eta gailur nagusi izena emango zaie:
a) Mendi bakoitzeko punturik (eta bakarrik) altuena direnak(zerrendan PCM inizialak agertzen dira), eta
b)Mendiak ertz korapiloa direnak eta mendiko ertzetan edo ertzak lotzen duen gandorrak kokaturik daudenak, horretarako gutxienez hiru ertz izan behar dituzte eta gainera tontorretik denak jaitsi behar dute eta isurialdeak mugatu behar dituzte(zerrendan NA inizialak agertzen dira).
2.2-bigarren mailan sailkatuko dira eta bigarren mailako izenarekin agertuko dira: 2.1.araua bete ez duten gainek (aurregailur,puntak eta orratzak nagusiki).

3-Gidetan edo mapetan agertzen diren hirumila gorako kotak, baina izenik ez dutenak aparteko kotak esango zaie eta berezko zerrendan agertuko dira aipatutako izenarekin.»

Era berean,aldi baterako xedapen gehigarriak, soilik aukera honetan,aparteko kotei izena ematen utziko die. Kota hauek taldearen araberako 2.arauaren ezaugarriak izan behar dituzte eta anonimoak izan behar dituzte.Xedapen honek aukera ematen du kota hauek berriro Katalogoan sartzeko.

«4-Aparteko koten errolda egin eta gero hainbat gainek bigarren mailako ezaugarriekin dutela konturatzen dira, baina ezin direla bigarren mailako kotak bezala onartu izena ez baitute. Gehienezko erakiagatik guk geuk behin behineko izena emango diegu(identifikatu ahal izateko), hau egin ondoren bigarren mailako sailkapenean sartu daitezke.
...
Helburua bete da aipatutako xedapenaren aplikaziori esker aplikazio hori bakarra izan dela eta sekula ere erabiliko da berriro. Etorkizunean hirumilako berriak izango dira 1.araua bete direnak.»

Pyrénées 154 aldiakariak Juan Buyseren hirumilako zerrenda duena.

Hirumilako zerrenda argitaratutakoan (hori 125 tontor nagusi, 70 bigarren mailakoak eta 70 aparteko kotez osatuta dago) sortzen diren arazoek hirumilako taldea desegiten dute. Zeintzuk ziren desadostasunak? pico de los Gemelosen aintzinatik zetozen polemikarekin batera Buysek aukeratutako izenak bataio berriak egiteko.

Pico de los Gemelosen izena ematen zaien kotei izena aldatu zien. Horrela 3125 metroko kotari (Gemelo Norte) izen berria jarri zioten Pico del Veterano(Buyseren goitizena) deituz, eta Gemelo Sur izenaren ordez Pico de los Gemelos deitu zioten, Jean eta Pierre Ravier anaia bikiak gogora ekarriz, baina hauek izen hori errefusatu zuten. Monte Perdidoko ekialderanyz dauden bi mutur Picos de Baudrimont izendatu zituzten, punta horientzat FAMek Rabada eta Navarro izenak proposatzen zituen. Pico de Portillon Ooren ordez Robert Ollivier izena jartzen saiatu ziren; oso zorrotz Robert Ollivierek berak errefusatu zuen. Seil dera Baquotik gertu dagoen mutur bat Audobert izendatu zuten. Aurreko kasuan bezala interasdun bera ez zen ados egon.

Pyrénées aldizkarian agertzen diren arauak Pirinioetako hirumilakoak 1996ko liburuaren lehenengo argitalpena. Data horretarako hirumilako taldearen hondarrak baino ez dira geratzen. Aurreko antzekoa baita ez dugu berriro arautegi errepikatuko.

Juan Buysek egindako liburuaren azala. 1990ko lehenengo argitalpena.

Juan Buysek egindako liburuaren azala.1991ko argitalpen frantsesez.

1993an, liburuaren 3. argitalpen gaztelaniaz, katalogoan hirumilako zenbakia 196tik 212ra pasatzen dira. Arautegian berri bat garrantzitsua sortzen da lehenengo artikularen barruan:

«1.3-Tontorretik abiapunu izanik soilik beheranzko ertzak izatea. Hauek jaitsiera amaitzen edo mozten den balizko sokokunean eta tontorren arteko 10 metroren bat gutxiengo desnibela izan behar dute.»

Xedapen berriak, tontor berriak katalogoan sartzean, gorunearen.kontzeptua agertzen da. Arau berri honek lehenngo liburaren zerrenda biribiltzeko erabiltzen da. Izan ere, 24 tontor berriak gehitzen dira eta era berean ,8 kentzen dira.

Juan Mari Feliuri esker jakin dugu Henri Baudrimontek 10 metroko gorunea jarri zuela.

Juan Buysek egindako liburuaren azala.1993ko hirugarren argitalpen.

Arau berri honek indarrean jartzean bi gauza erakusten dizkigu:
a)Erabilera bakarreko xedapen gehigarriaz baliatu zela tontor anonimoak bataiatzeko eta katalogoan sartzeko, bigarren aldiz erabili dela 24 tontor izenda ditzatela.Nork nahi du berriro ez erabili? Zelan existitzen da?. Baina desagertuko balitz, 1. artikulua ez luke zentzurik izango: hirumilakoaren izena Pirineismoaren historiatik dator, baina Pirineismoak dena aurkitu edo izendatu du?
b)Behin izen bat izatea edo mapa edo gida batean agertzea ez dira elementu erabakigarriak, soilik baliozko printzipio bezala gorunea geratzen da. Horregatik, ezin da baieztatu behin betirako zerrenda izango denik.

Zerbait antzekoa pentsatu behar zuen Buysek, 1998ko liburuaren bostgarren argitalpel gaztelaniaz 530. orrialdean idazten du:
«Baina galdera bati buruzko irakurlearen atentzioa eskatzen dut: urte askotan zehar Pirinioetako komunitateak onartutako eta erabilitako tontor errolda balizko bilaketek alda lezakete. Uste dugu ezeztz, horregatik argitaletxearen eta UIAA-ren lortutako adostasun lortzen saiatu gara...»

Hala da, Buyse UIAA-k bere zerrenda onartzen saiatzen da eta 1995ko irailaren 14an Claudio Abächeli doktoreak bidalitako gutuna erakusten da. Horrez gain, 1995ko abenduaren UIAAren 152 zenbakidun Buletinean hirugarren argitalpen agertzen zen zerrenda kaleratzen da.

Nolabait gehitze berriei zerrenda ixten saiatzen da eta gehitze hori gertatzekotan soilik zerrendaren kanpoko eranskin batean sar litezke.

5. argitalpean Buysek sumatzen du hamar urtero erroldaren berrikustea egin behar dela, hurrengoa 2002 rako izango zen. baina Buyse adinekoa zenez bi koordinaileengan pentsatzen du bere lana jarrai dezaten, isurialde bakoitzerako batean: hegoaldetik J.M. Feliurengan, iparraldetik Jean Louis Araujoengan. Siuranan 2002ko uztailaren 26an hil zenetik Buyse bere lana behin betirako ete egin zen.

FTer. (Fidelen itzulpena)

2016ko apirilaren 12, Adendan.

Orain dela gutxi, 2016ko urtarilarean, liburu bat Juan Buyseren militanzia naziari buruz gudan eta aurreko urtean zehar kaleratu dute. Liburu horrek, sarrera hau argitaratzean unean, egindako baizeztapena argitu egin du. Garai hartan erabiltzen genuen informazioa 1989ko urtarilaren ezkutitzatik zetozen. Horretan, Ravier anaiek taldea uzten dutela esaten diote Buyseri. Han Léon Degrelle nazi belgiar liderra aipatzen da. Buyseren erantzuna saiatzen da justifikatzen bere aurreko jarrera, esanez, komunismoaren aurka borroka boluntario gisa izan zela Ekialdeko frontean.

Argitaratu liburuak Juan (Jan) Buyseren benetzako iragana argitzen du bera saiatu zena izkutatzen. Baiezta daiteke, Buyse ez zen Degrelleren esanetara egon eta Ravier anaiek ondo egin zutela, egia osoa ez jakin arren, bere harremanak apurtzean.

Liburua, katalanez idatzita, guztiz gomendarria da, gaian sakondu nahi duenarentzat, da:
ORENSANZ, Toni. El nazi de Siurana. Barcelona, Ara Llibres, 2016, 291p + argazkiak.

FTer. (Fidelen itzulpena)